Repressiya: Gizlin və gerçəkləri ilə... - II hissə - "Ədəbiyyat qəzeti"nin müzakirə saatı

Müzakirədə iştirak edirlər: professor Adil Babayev, Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Heydər Əliyev adına Akademiyasının rəis müavini Seymur Şeydayev, akademiyanın fakültə rəisi, filologiya elmləri doktoru, professor Cəlal Qasımov, Dövlət Ədəbiyyat və İncəsənət Arxivinin direktor müavini Aslan Kənan, filologiya üzrə elmlər doktoru, prof. Bədirxan Əhmədov, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Nərmin Cahangirova, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, "Ədəbiyyat qəzeti"nin baş redaktoru Azər Turan və filologiya üzrə elmlər doktoru Elnarə Akimova (moderator)

Əvvəli burada

Seymur Şeydayev: - Maraqlı bir fakt deyim. Qaçaq Məcid haqqında bir kitab üzərində işləyirdim. Çox maraqlı bir adam olub. DTX-nin (keçmiş MTN-in) arxivində işləyərkən bir məqam diqqətimi çəkdi. O vaxt Dəstəvur kəndinə (indiki Daşkəsən rayonu) Türkiyədən gələn aeroplan enir. Onlar Qaçaq Məcidin əmisi oğlu Qıllı Musa ilə görüşüb. Bunların aid olduqları təşkilatın vəsiqələri də olub. Adı da Musavatla bağlı deyildi, dini bir adı vardı. Xeyli material toplamışdım. Qaçaq Məcidin başladığı üsyanın təhlükəsi böyük olduğundan (türklərin dəstəyi ilə) M.C.Bağırov gecə ilə zirehli qatarda Yevlaxa qədər gəlib (o vaxta qədər heç vaxt üsyan yatırmağa özü getməyib). Məcid öz adamını göndərib onlara bildirir ki, Yevlaxa qədər sizindi, oradan bu yana keçsəniz, qıracam. Bu faktlar göstərir ki, belə hadisələr  əsassız deyildi.

Bədirxan Əhmədov: - Seymur müəllim, onlar vardı. Lakin bu üsyanların heç biri hakimiyyəti yıxmaq iqrtidarında və gücündə olmayıb. Həm də bu kiçik üsyanlar 30-cu illərin əvvəllərində səngiyib.

Seymur Şeydayev: - Düzdür, nail olmayıblar. Çünki gücləri çatmayıb.

Bədirxan Əhmədov: - Belə bir həqiqət də var ki, 30-cu illərdə hər üç adamdan biri qulaq idi. Orada təşkilat yaratmaq mümkün idimi?

Seymur Şeydayev: -  Təbii ki,  mümkün deyildi. Amma yuxarıda qeyd etdiyim faktları da danmaq olmaz.

Azər Turan: - Bayaq dediyim kimi, bəs Təbrizdə Sultan Hüseynzadəni nəyə görə təqib edirdilər?

Bədirxan Əhmədov: - 1927-ci ildə Trotski xaricə gedəndən sonra SSRİ-də müxalifət olmayıb. Olanlar da kiçik qruplar şəklində fəaliyyət göstərib.

Azər Turan: - İstintaq materiallarında sultanqaliyevçiliklə əlaqələr də diqqət mərkəzindəydi. Məgər Sultan Qaliyev Stalinə qarşı çıxmamışdı? Məgər Sultan Qaliyev Turan Sosialist Federativ Xalq Cümhuriyyəti yaratmaq fikrində olmamışdı?

Aslan Kənan: - 30-cu illərin repressiyalarından sonra 40-50-ci illərdə ölkədə gedən haqsızlıqlara, insanların etiraz səsinin ucaldığı səbəbdən, onlara qarşı edilən repressiyalar idi. Bu etirazların "qığılcımı" ölkənin hər bir yerində hiss olunurdu. Rəhbərlik ciddi-cəhdlə bunların qarşısını almağa müvəffəq olsa da, ölkənin müxtəlif yerlərində gənclərdən ibarət gizli təşkilatlar və rejimə qarşı "üsyan" var idi. Son nəticədə isə satqınların təşəbbüsü nəticəsində həmin şəxslər ömürlərini dəmir barmaqlıqlar arasında keçirməli olurdular. Bu cür etirazlar çox zaman universitet auditoriyalarından gəlir və onların təşəbbüsü ilə müxtəlif adlardan ibarət gizli təşkilatlar yaranırdı...  

1950-ci ildə Sabir Azəri 3-cü kursda oxuyarkən K.Y.Varaşilova Xruşşov və Mikoyan barədə yazdığı kəskin məktubuna görə  həbs olunur. Bu məktubda o, Xruşşovu donuza və Mikoyanı isə uzunqulağa oxşadan karikatura çəkir.  Bunun özü də repressiyaya düşmək hesab olunmalıdır. Ona əvvəldə  güllələnmə, sonra 10 il iş istəsələr də son anda  2 il azadlıqdan məhrum edirlər.

Adil Babayev: - Moskvada repressiya ilə bağlı bir kitab çıxıb. Aşninin müəllifliyi ilə. Mənim B.Çobanzədə ilə bağlı dissertasiyamın müdafaiəsinə icazə vermədilər, Moskvaya getdim, müdafiəmi elədim, 17 günə də diplomumu aldım. Kitabda yazılır ki, repressiya ilə əlaqədar digər türk respublikalarına da xəbərdarlıq olunmuşdu ki, siz prosesi çox yavaş həyata keçirirsiz. Dövlətov məktubu götürüb gedir Stalinin yanına. Bildirir ki, mən bu alimləri məhv edə bilmərəm. İcazə ver, onları ev dustağı edib saxlayım. Stalin də onunla razılaşır. Sonralar da akademiyanın prezidenti oldu. Bizim haqqımızda yazılır ki, azərbaycanlıların Dövlətovu olmadığı üçün çox adam məhv edildi. Bizdə bəziləri var ki, onların insanlığını qəbul edə bilmirəm.

Aslan Kənan: - Teyyub Qurban qələmə aldığı kitabda Bağırovu "düşmənlərindən güclü" adlandırır. Həqiqətən də güclü idi. Çünki vəzifə başında olub.

Elnarə Akimova: - Bayaq burda belə bir fikir səsləndiyi üçün soruşuram: doğrudanmı ən çox repressiyaya məruz qalan xalq biz olduq?

Bədirxan Əhmədov: - Çox zaman qeyd olunur ki, ən çox repressiya bizdə baş verib. Amma faktlara əsasən bu, belə deyil. Əhalinin sayına görə götürüldüyünə görə belə görünür. Ermənistanda, Gürcüstanda daha az olub. Yəni ki, repressiya SSRİ hadisəsi idi, onu yalnız Azərbaycanla bağlamaq düzgün deyil.

Nərmin Cahangirova: - Amma Bədirxan müəllim, Adil müəllimin qeyd etdiyi kitabda xüsusi olaraq vurğulanır ki, repressiya türkologiyaya qarşı hesablanmış bir sistem idi. Çox qəribədir ki, təkcə türklər yox, türk dili və ədəbiyyatı ilə məşğul olan, Bakıda fəaliyyət göstərən türkoloqlar da repressiyaya məruz qalmışdı. Buraya Aleksandr Samoyloviçi, Zifeld Artur Rudolfoviçi aid etmək olar.

Adil Babayev: - Bir şeyi də bildirim ki, Ermənistanda KQB-nin sədri ermənidən savayı ayrı millət olmayıb. Bizdə isə hamısı başqa millətlərdən olub. Müavinlər isə erməni olub. Bir dəfə məni tənqid etdilər ki, nə üçün Bağırovu pisləyirsən? Dedim pisləyəcəm, ölənə qədər də pisləyəcəm. 31 yaşında Müşfiqi  dindirməyə gətirir, arvadını, bacısını da gətizdirib Ovanesyana, Qriqoryana təhvil verir ki, dindirsinlər. Mənim millətimin namusunu satıb M.C.Bağırov. Heç vaxt onu bağışlamayacağam. Haqqında müsbət söz deməyəcəm.

Aslan Kənan: - Mən Bağırovu iki cəhətdən qiymətləndirirəm. Birincisi, torpaqlarımızın müdafiəsinə görə, ikincisi isə Nəriman Nərimanov öləndə Ruhulla Axundov onun dəfninə getməmiş, lakin Bağırov getmiş və orada nitq söyləmişdi. Bəzən qeyd edirlər ki, Nərimanov R.Axundovla düşmən olub. Bunun ölümə heç bir aidiyyəti yoxdur. Son mənzildə dost və düşmənin iştirakı vacibdir. Halbuki Ruhulla bu səfərdən imtina etmişdi.

Elnarə Akimova: - Məncə, müqayisə qüsurludur, Aslan müəllim. Dəfnə getməməklə millətin say-seçmə oğullarını güdaza vermək, onlara olmazın işgəncələr yaşatmaq ayrı-ayrı şeylərdir. Elə tək Ruhulla Axundova qarşı edilən qansız rəftarın bəraəti heç yoxdur.

Bədirxan Əhmədov: - Fərdlərə getsək, heç bir nəticəyə gələ bilməyəcəyik, Elnarə xanım, ədəbiyyat məsələlərinə gələk.

Elnarə Akimova: - Repressiya həm də fərdlərin faciəsidir, Bədirxan müəllim. Əlbəttə, aydın məsələdir ki, repressiya heç bir məntiqə sığmayan proses olub. İndi belə bir məqama gəlmək istəyirəm. Bayaq Cəlal müəllim belə bir fikir vurğuladı ki, suçlanmaların ilkin səbəbi Cümhuriyyət faktoru idi. Amma bunu necə izah etmək olar,  məsələn, deyək ki, Ə.Hüseynzadənin ilk dəfə 1904-cü ildə çap olunan "Hali-vətən" şeiri sovet yazıçılarının 1934-çü ildə Moskvada keçirilən I qurultayında "azadlıq anlayışına burjua baxışının" nümunəsi kimi ittiham olunur. Yaxud Ə.Cavadın 1916-cı ildə Suxumidə yazdığı "Mayıs" şeiri Rusiyanın  Azərbaycanı 1920-ci ildə işğalından bəhs edən şeir nümunəsi kimi şairin əleyhinə çevrilən ittihamlar sırasına daxil olur.

Bədirxan Əhmədov: - Ə.Cavadın bu şeiri haqqında 1991-ci ildə cəmi bircə nömrəsi çap olunan "Ədəbi tənqid" jurnalında mən yazmışam. Bütün istintaq materiallarını araşdırsaq, görərik ki, onlara əslində ədəbiyyat lazım deyildi. Şairin şəxsiyyəti kimi məsələlər rol oynamırdı. Mən belə anlayıram ki, əllərində müəyyən siyahı olub, onunla da hərəkət ediblər. "Kim kimi satıb", "kim kiməsə görə sağ qalıb" düşüncəsinin tərəfdarı deyiləm. Məsələn, Ə.Cavad "Pambıq", "Oktyabr", "Kür" şeirlərini yazıb.

Nərmin Cahangirova: - Eləcə də Mikayıl Müşfiq. Onun hər hansı bir əsərinə görə repressiya olunması ağlabatan deyil. Özü də çox qəribədir ki, Müşfiqi hər hansı təşkilata üzv olmaqda ittiham etmirdilər. Əsas silahları onun Cavad və Cavidlə yaxın münasibətlərinin olması idi. Təsadüfi də deyil ki, onların üçü də eyni gecədə dindirilməyə aparılmışdı.

Bədirxan Əhmədov: - Yazıçılar İttifaqındakı çıxışında Ə.Cavad deyirdi: "Oktyabr" şeiri yazıram, deyirlər səmimi deyilsən, sonra da məni dövrə, zamana uyğun şeir yazmamaqda təqsirləndirirlər". Dediyiniz məqamlar da vardı. Əvvəllər yazdıqları, cümhuriyyətçi olmaları şair və yazıçıların əleyhinə çevrilirdi.

Elnarə Akimova: - Seymur müəllimin qeyd etdiyi kimi: kim kimin yanında olubsa, hədəfə çevrilirdi.

Bədirxan Əhmədov: - Kimin R.Axundovla əlaqəsi varsa, o da repressiya olunurdu. O dövrdə də R.Axundovun Yazıçılar İttifaqında mühüm rolu vardı, yəni Azfanı, Yazıçılar İttifaqını o idarə edirdi. Bir də ki, 1937-ci ilin martın 17, 18, 19-da məşhur üçgünlük plenum olub. Təsəvvür edin, plenum o qədər möhtəşəm keçir ki, plenumdan sonra "Opera və balet teatrı"na konsertə gedirlər.

Elnarə Akimova: - Plenumda 4 nəfərin məsələsi müzakirə edilib, səhv etmirəmsə?

Bədirxan Əhmədov: - Bəli, Cavid məsələsi, Müşfiq məsələsi, Cavad məsələsi və Yusif Vəzir məsələsi. Məsələ burasındaydı ki, oraya gəlmək məcburi idi. Heç kim gəlməyə bilməzdi, hətta xəstəlik haqqında arayış belə qəbul edilmirdi. Gələnlər də mütləq şəkildə çıxış etməli idi. Stenoqramlardan yəqin ki, məlumdur.

Nərmin Cahangirova: - Çıxışlar da əsasən tənqidi xarakterdə oldu.

Bədirxan Əhmədov: - Tənqid də olurdu, liberalizm də olurdu. Məncə, orada çıxış edənlər sabah necə olacağını bilmirdi. Məsələn, bu gün Cavid, Cavad haqqında danışanlar sabah nə ilə üzləşəcəklərini bilmirdi. O plenumdan sonra S.Şamilovu sədrlikdən, S.Vurğunu da katiblikdən çıxardılar. S.Şamilovu sürgün etdilər, S.Vurğun isə "Trotski, panturkist ünsürlərlə əlaqəni kəsmədiyi və onları ifşa etmədiyi üçün" vəzifəsindən çıxarıldı.  Təsəvvür edin ki, 37-ci il aprelin 7-də ölkənin bir nömrəli qəzeti sayılan "Pravda" qəzetinin  baş məqaləsi "Düşmən hiylələri" adı ilə Azərbaycan yazıçılarına həsr olunmuşdu. 

Azər Turan: - Maraqlıdır, hansı psixologiya idi ki, Azərbaycan Sovet Yazıçılar İttifaqı dramaturqlar seksiyasının müşavirəsində Süleyman Rüstəm çıxış edir və bildirir ki, "bu əclaflar Hüseyn Cavid kibi sənətkar bir dramaturqu səhnədən sıxışdırıb çıxarmışlar. Cavidin yazdığı "Şəhla" pyesini onlar bəyənmirlərdi"...

Bədirxan Əhmədov: - Bilirsizmi, bu seksiya repressiyadan əvvəl keçirilmişdi. Kim kimi müdafiə edir, kim kimi tənqid edir, bu, başqa məsələdir. Heç kimin də öncəgörməsi yox idi ki, kimi repressiya edəcəklər. Məsələn, repressiyadan öncə H.Cavidə, S.Hüseynə ev verilmişdi...

Azər Turan: - Hüseyn Cavidə ev 1920-ci ildə Nəriman Nərimanovun göstərişi ilə verilib.

Cəlal Qasımov: - Hamımızın bildiyi kimi, repressiv aksiyalar fərdə qarşı keçirilən aksiya deyildi. Repressiv aksiyalar start xəttini Moskvadan götürmüş, 15 qardaş respublikanın hər birində baş vermiş və milli, mənəvi, əxlaqi dəyərləri məhv etməyə yönəlmişdi. Milləti köləyə, kütləyə çevirmək üçün düşünülmüş surətdə atılmış addım idi. Milli-mənəvi əxlaqi dəyər və sərvəti məhv etməyə hesablanmışdı. Bizim öz ideologiyamızı - türkləşmək, islamlaşmaq və müasirləşmək təfəkkürümüzü əlimizdən almağa cəhd etdilər. Bu məqsədlə türkləşməyi pantürkizmlə, islami dəyərləri panislamizm adı ilə (məsciddən Qurana qədər hər şeyi allahsızlar adı ilə məhv etdilər), müasirləşməyi də beynəlmiləlçiliklə əvəz etdilər. Baxın, Türkiyədən yazırdın, pantürkist; Kuba və ya sosialist dövlətlərindən yazırdın, beynəlmiləlçi olurdun. Söhbət fərdlərdən getmirdi ki, bu öldü, o niyə sağ qaldı. O illərdə, əslində, bütün xalq repressiyanın qurbanı oldu. Bir də deyilir ki, S.Vurğun və ya Süleyman Rüstəm niyə repressiya olunmadı? Mən bu məsələ ilə bağlı çox araşdırmışam, hətta kitab yazmaq istəyirdim. Donosçular haqqında. Sonra fikrimdən daşındım. Çünki hələ o təfəkkürdəyik ki, donos yazanın özünü unudub uşaqlarını danosçu kimi damğalayacağıq. Ona görə də onu yazmamaq qərarına gəldim. İndi rahatlıqla deyirik: S.Vurğun niyə sağ qaldı? Burada 3 amil var: 1. Qriqoryan, Mikoyana lənət oxuyuruq ki, o qədər adamı qırdılar; 2. O birilərinə heyifsilənirik ki, heç nədən məhv edildilər; 3. Sağ qalanları da bolşevik müstəntiqinə çevrilib özümüz ittiham edirik ki, niyə onlar oldürülmədi? Belə görünür ki, bolşevik təfəkkürü hələ də qalmaqdadır.

Ona görə də gəlin fərddən yapışmayaq. Həmin illərdə  imza yerinə barmaq basandan tutmuş böyük mütəfəkkirlərə qədər hər kəsi məhv edirdilər. Milli təfəkkürə malik olan, Cümhuriyyətə və milli ideologiyaya xidmət edən hər kəs məhv edilirdi.

Azər Turan: - 1937-ci ildə Əli bəy Hüseynzadənin adı əksər istintaq materiallarında keçir. Mətbuatda, yığıncaqlarda Əli bəy Hüseynzadənin adı yenidən dirçəldilir.  1937-ci ilin martında Mir Cəfər Bağırovun da iştirak etdiyi Azərbaycan SSR yeni Konstitusiyasını təsdiq edən Bütün Azərbaycan Fövqəladə Sovetlər Qurultayında Səməd Vurğun deyirdi: "Mən iddia edirəm ki, Azərbaycan xalqının milli dili bu 16 il ərzində 100 illik bir inkişaf dövrü keçirmişdir. Ədəbi dilimiz ...pantürkist Əli bəy Hüseynzadənin ədəbiyyatımıza gətirmiş olduğu osmanlılıq xəstəliyindən azad olaraq, bu gün xalis Azərbaycan dili olmuşdur".

Elnarə Akimova: - Cümhuriyyətdən sonra Bakıda reallaşan Türkoloji qurultay repressiya prosesləri üçün hansısa zəmin rolu oynayırdımı?

Cəlal Qasımov: - Bəli, mənə elə gəlir ki, repressiyadan danışarkən Türkoloji qurultaydan yan keçmək olmaz. Türkoloji qurultay Azərbaycan türkçülüyünə, türk dilinə qurulmuş dar ağacı idi.

Azər Turan: - Bayaq İsmayıl Hikmətin memuarından Təhsil nazirinin türkiyəli professorlarla söhbətini xatırlatdım. Hüseyn Cavidin də isintaq materiallarında hədsiz maraqlı məqamlar var. Məsələn, İsmayıl Hikmətin evində Cavid Türkiyə səfiri ilə nə mövzuda söhbətləşib? Hansı məsələlər müzakirə olunub? Qeyd olunur ki, Türkiyə səfiri ilə bir-birindən heç nəyi ilə fərqlənməyən Azərbaycan və türk ədəbiyyatının birləşdirilməsi məsələsi müzakirə edilib.

Adil Babayev: - Qurultay haqqında iki məktub barədə danışım. Əslində, qurultayın keçirilməsi ideyasını biz qaldırmışdıq. Yəni Azərbaycanın, N.Nərimanovun təşəbbüsü idi. Belə bir sual