Enn Patrisiya Karson 21 iyun 1950-ci ildə Kanadanın Toronto şəhərində anadan olub. Şair, esseist, tərcüməçi, klassik filoloq və akademikdir. Atası bankir olan yazıçı Kanadanın müxtəlif şəhərlərində böyüyüb. Orta məktəb illərində bir Latın dili müəllimi onu Qədim Yunanıstan dünyası və dili ilə tanış edib, ona fərdi dərslər verib. O, Toronto Universitetinin nəzdində olan Müqəddəs Maykl kollecinə daxil olub, lakin birinci və ikinci ilinin sonunda Universiteti iki dəfə tərk edib. Tədris proqramının məhdudiyyətlərindən, xüsusən də Con Milton haqqında məcburi kursdan narahat olan Karson qısa müddətə qrafika sənəti sahəsinə üz tutub. Daha sonra Toronto Universitetinə qayıdan yazıçı 1974-cü ildə bakalavr, 1975-ci ildə magistr, 1981-ci ildə doktorluq dərəcəsini alıb. O, həmçinin bir il Müqəddəs Endryus Universitetində yunan vəzni və yunan mətn tənqidi üzrə təhsil alıb. Karson 1979-cu ildən bəri ABŞ və Kanadanın müxtəlif Universitetlərində klassik filologiya, müqayisəli ədəbiyyat və yaradıcı yazı fənlərini tədris edib. Onun işlədiyi Universitetlər arasında MakQil Universiteti, Miçiqan Universiteti, Nyu-York Universiteti və Prinston Universiteti də var.
Klassik filologiya təhsili almış və müqayisəli ədəbiyyat, antropologiya, tarix və incəsənətlə maraqlanan Karson öz əsərlərində müxtəlif fənlərdən ideya və mövzuları bir araya gətirib. O, tez-tez yunan və latın ədəbiyyatına istinad edir, bu əsərləri yenidən şərh edir və müqayisəli kontekstlərə tərcümə edirdi. Əsərlərində Esxil, Qay Valeri Katullus, Evripid, Homer, İblik, Mimnermos, Sapfo, Seoslu Simonid, Sofokl və Fukidid kimi müəlliflərin əsərlərinə yer verib. Eyni zamanda Karson antik yunan dramaturgiyasının ingilis dilinə ən incə və bədii tərcüməçilərindən biri hesab olunur. O, klassik dövrün on möhtəşəm faciəsini - Esxilin "Aqamemnon"unu, Sofoklun "Antiqona" və "Elektra"sını, Evripidin "Alkesida", "Hekaba", "Herakl", "Hippolit", "İfigeniya Tavridada" və "Orest" əsərlərini, eləcə də Sapfonun günümüzə gəlib çatan bütün lirik parçalarını yüksək ustalıqla ingiliscəyə çevirib.
Karson, həmçinin Emili Bronte, Pol Selan, Emili Dikinson, Georg Vilhelm Fridrix Hegel, Martin Haydegger, Fridrix Hölderlin, Frans Kafka, Con Kits, Gertruda Ştayn, Simon Vayl və Virciniya Vulf kimi daha yeni dövr yazıçı və mütəfəkkirlərin əsərlərindən də istifadə edib. Kitablarının çoxunda o, poeziya, esse, nəsr, tənqid, tərcümə, drammatik dialoqlar, bədii ədəbiyyat və qeyri-bədii hekayələr də daxil olmaqla, müxtəlif ədəbi janrları müxtəlif dərəcələrdə birləşdirməyə çalışıb.
Karson bu günə qədər iyirmidən çox kitab və tərcümə nəşr etdirib. Onun yaradıcılığı müasir ədəbiyyatın ən parlaq nümunələri arasında xüsusi yer tutur. Onun "Qısa söhbətlər" (1992), "İçməli su" (1995), "Ərin gözəlliyi" (2001), "Troyalı Norma Cin Beyker" (2019) və "Yanlış Norma" (2024) kimi əsərləri həm poetik dərinliyi, həm də üslub yeniliyi ilə diqqəti cəlb edir. Quqenhaym və MakArtur təqaüdlərinin laureatı olan Karson, həmçinin Lanan Ədəbiyyat Mükafatını, iki dəfə Qrifin Poeziya mükafatını, T.S.Eliot Mükafatını, Asturiya Şahzadəsi Mükafatını, İngilis poeziyası üzrə Baş Qubernator Mükafatını və PEN/Nabokov Mükafatını qazanıb. 2005-ci ildə Kanada ədəbiyyatına verdiyi töhfələrə görə Kanada Ordeninə layiq görülüb.
Karson həm müasir ədəbiyyatda özünəməxsus səsə malikdir, həm də antik irsin yeni nəsillərə çatdırılmasında mühüm rol oynayır. Bütün yaradıcılıq yolu və fəaliyyəti nəzərə alınaraq 2026-cı ildə "klassik ənənə ilə oynaq dialoq quraraq müasir ədəbiyyat üçün yeni formalar yaradan cəsarətli və yenilikçi yaradıcılığına" görə Ədəbiyyat üzrə Nobel Mükafatına layiq görülüb.
Yazıçının 1992-ci ildə çap edilmiş "Qısa söhbətlər" kitabından hissələri ilk dəfə Azərbaycan dilində təqdim edirik.
Brijit Bardo haqqında qısa söhbət
Brijit Bardo ovdadır. O, nə istəyir - istəklərini təmin etməsi və gözəl fotolar çəkməsi üçün bir qulmu? Bəs kimin quludur bu? Onun vecinə deyil; o, heç vaxt özünü günahlandırmır. Yağdan istifadə edərək qulu parıldadacaq. Mükəmməl. "Dəlilikdir", - deyə düşünəcək o, öz-özünə.
Van Qoq haqqında qısa söhbət
"İçki içməyimin səbəbi sarı səmanı - o möhtəşəm sarı səmanı anlamaqdır", - deyirdi Van Qoq. O, dünyaya baxanda rəngləri əşyalara bağlayan mismarları görürdü və bu mismarların əzab çəkdiyinin fərqində idi.
Yuxu daşları haqqında qısa söhbət
Kamilla Klodel ömrünün son otuz ilini bir ruhi xəstəxanada keçirib; orada daim "niyə" sualı üzərində düşünür və özünü oraya salan sənədləri imzalamış qardaşına - şairə məktublar yazırdı. "Gəl, mənə baş çək", - deyirdi o. "Mənim burada dəli qadınlarla yaşadığımı unutma, günlər çox uzun keçir". O, nə siqaret çəkir, nə də gəzintiyə çıxırdı. Heykəltəraşlıqdan imtina etmişdi. Ona "yuxu daşları" - mərmər, qranit və porfir - versələr də, o, bunları sındırıb, sonra qırıntıları toplayıb gecələr divarların çölündə basdırırdı. Gecələr onun əlləri get-gedə böyüyürdü; o dərəcədə ki, fotoşəkillərdə sanki dizlərinin üzərinə başqa birinin iki nəhəng parçası qoyulmuş kimi görünürdü.
Mona Liza haqqında qısa söhbət
O, hər gün sualını qadına doğru axıdırdı - sanki suyu bir qabdan digərinə boşaldırmış kimi - və su yenidən yerinə qayıdırdı. Mənə deməyin ki, o, anasını, yaxud ehtirasını və s. çəkirdi. Elə bir an olur ki, su nə bu qabda, nə də o biri qabda qalır - necə də şiddətli bir susuzluq idi bu! - və o, elə güman edir ki, kətan tamamilə boşalanda hər şeyə son qoyulacaq. Lakin qadınlar güclüdürlər. O, qabları da, suyu da, ölümcül susuzluğu da yaxşı bilirdi.
Silviya Plat haqqında qısa söhbət
Anasını televiziyada görmüsünüzmü? O, heç tərəddüd etmədən hər şeyi olduğu kimi (birbaşa) dedi. Dedi ki, şeir əladır, amma məni incitdi. O "cəngəllik qorxusu, vəhşi cəngəllik fəryadları, onları kəsib atın" demədi. "Öz başının çarəsinə baxmaq" dedi, "yolun sonu" dedi. "Havadan asılı bir uğultuyla gəldiyin şeyi tapıb kəsib atmaq" demədi.
Geriyə doğru yerimək haqqında qısa söhbət
Anam bizə geriyə addım atıb yeriməyi qəti qadağan etmişdi. "Ölülər belə yeriyir", - deyirdi o. Bu fikir onun ağlına haradan gəlmişdi?! Bəlkə də pis tərcümədən. Axı ölülər geriyə doğru addım atıb yerimirlər, bizim arxamızca gəlirlər. Onların ağciyərləri yoxdur, səs çıxara da bilmirlər, amma arxaya çevrilməyimizi çox istəyərdilər. Onlar sevginin qurbanlarıdır, çoxu.
Sevilməyin xoşbəxtliyi haqqında qısa söhbət
Hər gün, yuxudan oyanan kimi səni düşünürəm. Kimsə quşların cəh-cəhini havaya, sanki lal-cəvahirat kimi düzüb.
Düzəliş haqqında qısa söhbət
Kafka saatını bir saat yarım irəli qurmağı sevirdi. Felis isə onu daim düzəldirdi. "Buna baxmayaraq, hər birimiz digərini olduğu kimi sevir", - deyə Kafka, gündəliyində yazırdı; burada, həmçinin Felisin qızıl dişləri barədə də qeydlər var idi - 1912-ci ildə bu dişlər ona əsl cəhənnəm kimi parıldayırdı. Onlar beş il ərzində az qala evlənəcəkdilər. Kafka bu addımın lehinə və əleyhinə olan arqumentlərinin siyahısını tərtib etmişdi; bura öz həyatının ağırlığına tab gətirə bilməməsi (lehinə) və saat 10:30-da valideynlərinin çarpayılarının üzərinə sərilmiş gecə köynəklərini görməsi (əleyhinə) kimi məqamlar daxil idi. Qanaxma onu xilas etdi. Sanatoriyada həkimlər ona danışmamağı məsləhət görəndə, o döşəməyə şüşə kimi cümlələr səpələndi. Onlardan birində deyilirdi ki, Felisin içində həddindən artıq çox çılpaqlıq qalmışdı. Sağlam dişlər? Onlar da özünəməxsus dəhşət daşıyırdı.
Sukeçirməzlik haqqında qısa söhbət
Frans Kafka yəhudi idi. Onun Ottla adlı bir bacısı var idi. Ottla yəhudi olmayan bir hüquqşünasla - Yozef Devidlə ailə qurmuşdu. 1942-ci ildə Bohemiya-Moraviyada Nürnberq qanunları tətbiq ediləndə, sakit, təvazökar təbiətli Ottla Yozef Devidə boşanmağı təklif etdi. Yozef əvvəlcə razı olmadı. Otta gecənin kölgələrindən, əmlakdan, iki qızlarından və məntiqli yanaşmadan danışdı. O, hələ adını bilmədiyi "Auşvits"i dilə gətirmədi; 1943-cü ilin oktyabrında məhz orada həlak olacaqdı. Mənzili səliqəyə saldıqdan sonra bel çantasına əşyalarını yığdı. Yozef Devid isə onun ayaqqabılarını yaxşıca təmizləyib parıldatdı. O, ayaqqabılara bir qat yağ çəkib, "İndi bunlar su keçirməyəcək", - dedi.
Tam kolleksiya haqqında qısa söhbət
O, uşaqlıqdan arzulayırdı ki, dünyadakı bütün əşyaları rəflərinə və kitab şkaflarına düzüb öz yanında saxlasın. O, çatışmazlığı, unudulmağı, hətta bircə parçanın əskik olma ehtimalını belə qəbul etmirdi. Nuhdan mavi üçbucaqlar kimi bir nizam dalğalanırdı; təsnifatlarının yaratdığı şiddətli qasırğa ətrafını bürüdükcə və həyatını tamamilə əhatə etdikcə, başqaları bunu "dalğalar" adlandırdı və bir dünya insan həmin dalğaların içində boğulub getdi.
Oturacaq haqqında qısa söhbət
Bu günlərdə o, bir otaqda üç dəli ilə birlikdə stula bağlanmış vəziyyətdədir; lakin müharibə illərində atam şturman idi və Fransanın üzərindən alçaqdan uçaraq casuslar üçün paketlər (bağlamalar) atırdı. Bir dəfə bu, neylon corablar idi - təyyarəni vuran almanlara bunu izah etmək mümkünsüz idi. Onlar təkrar-təkrar "Wo ist sie"? - "O haradadır?" deyə soruşurdular, amma atam alman dilini bilmirdi. Digər üç nəfər isə artıq öz oturacaqlarında keçinmişdi.
"Doktor Deymanın anatomiya dərsi" haqqında qısa söhbət
Elə sərt bir qış idi ki, "Breestraat" küçəsində günəşli yerdən kölgəyə keçəndə, bu fərqi sanki başınızdan aşağı axan su kimi hiss edirdiniz. Bu, 1656-cı ilin "aclıq qışı" idi; həmin vaxt Blek Yan adlı biri Elsje Ottje adlı bir fahişə ilə birləşmiş və bir müddət dolanışıqları yaxşı getmişdi. Lakin şaxtalı yanvar günlərinin birində adam parça tacirinin evini soyarkən yaxalandı. Qaçmağa çalışarkən yıxıldı, bir nəfəri bıçaqladı və nəticədə 27 yanvarda dar ağacından asıldı. Bundan sonra başına gələnlər, şübhəsiz, sizə məlumdur: soyuq hava şəraiti Doktor Deymana üç gün ərzində Blek Yanın cəsədi üzərində tibbin kəskin nəzərləri altında incələməyə imkan verdi. Görəsən, Elsje heç Rembrandtın o tablosunu görübmü? Həmin əsərdə onun sevgilisi olan oğru elə bir kəskin ön perspektivlə təsvir olunub ki, sanki onun təmiz dabanları yarılıb açılmış beyinə toxunur. Doktor Deyman beyni sanki saçları iki yana ayırırmış kimi aralayarkən, sanki belə deyir: "Problemin kökünü tapmaq üçün kəs, daha dərinə en". Və bu kəsiklərin arasından kədər asta-asta süzülüb üzə çıxırdı.
Təyyarənin havaya qalxması hissi haqqında qısa söhbət
Bilirsiniz, bəlkə də bu, həyatıma doğru qollarını açaraq üstümə qaçan sevgidir; qışqırır ki, "gəl bunu alaq, nə inanılmaz fürsətdir!"
Orxideyalar haqqında qısa söhbət
Biz tunellər qazaraq yaşayırıq, çünki biz diri-diri basdırılmış insanlarıq. Mənim nəzərimdə, sizin qazdığınız tunellər qəribə dərəcədə məqsədsiz, kökündən qopmuş orxideyaları xatırladacaq. Lakin onların ətri heç vaxt tükənmir. Emili Dikinson 1883-cü ildə yazdığı bir məktubda qeyd edir ki, bir neçə gün əvvəl Amherstdən balaca bir oğlan qaçıb; ondan hara getdiyi soruşulduqda isə o belə cavab verib: "Vermont və ya Asiya".
Sığınacaq haqqında qısa söhbət
Balıq ürəyi ilə divara yazı yazmaq mümkündür; bunun səbəbi tərkibindəki fosfordur. Onlar bunu yeyirlər; çay boyunca belə daxmalar var. Bunu ona görə yazıram ki, sənin üçün mümkün qədər yanlış səslənsin. "Gedəndə qapını yerinə qoy" - belə yazılıb orada; indi sən de görüm, bu nə dərəcədə yanlışdır? Görəsən, nə qədər parlayır? De mənə.
Hazırladı: Nilufər Hacılı
© Müəllif hüquqları qorunur! Mətndən istifadə etdikdə istinad mütləqdir!
