Əlifba - Aqota KRİŞTOF

 

İlk addımlar

 

Oxuyuram. Xəstəlik kimi şeydir bu. Əlimə nə keçsə, gözüm nə görsə oxuyuram: jurnallar, məktəb dərslikləri, elanlar, küçədə tapdığım kağız parçaları, yemək reseptləri, uşaq kitabları. Kağızda çap olunmuş nə varsa.

Dörd yaşım var. Müharibə təzə başlayıb.

O vaxtlar nəinki qatar vağzalı, hətta elektriki, suyu, telefonu belə olmayan balaca bir qəsəbədə yaşayırıq.

Atam qəsəbədəki tək müəllimdir. Birinci sinifdən altıncı sinfə qədər bütün şagirdlərə dərs keçir. Eyni sinifdə. Məktəblə evimizin arasında şagirdlərin tənəffüsə çıxdığı həyət yerləşir, məktəbin pəncərələri anamın bostanına baxır.

Qonaq otağının pəncərəsinə çıxanda sinifdə lövhəyə yazı yazan atam başda olmaqla bütün şagirdləri görə bilirəm.

Atamın sinfindən təbaşir, mürəkkəb, kağız, rahatlıq, sakitlik, qar iyi gəlir, yazda da.

Anamın böyük mətbəxindən ölü heyvan, qaynadılmış ət, süd, mürəbbə, çörək, nəm paltar, uşaq sidiyi, qarğaşa, səs-küy, yay istisinin iyi gəlir, qışda da.

Hava bayırda oynamağımıza imkan verməyəndə, mətbəxdə uşaq həmişəkindən çox ağlayanda, qardaşımla mən həddindən çox səs-küy salıb nadinclik edəndə anam “cəza” kimi bizi atamızın yanına göndərir.

Evdən çıxırıq. Qardaşım odunların üstündə oturur.

– Mən burada qalmaq istəyirəm. Odun doğrayacağam.

– Yaxşı. Anam da sevinər.

Həyəti keçib sinfə girirəm, qapının yanında dayanıram, gözlərimi yerə dikirəm.

Atam:

– Yaxın gəl, – deyir.

Yaxınlaşıram. Qulağına pıçıldayıram:

– Anam cəza verib...

– Başqa?

“Başqa?” soruşur, çünki hərdən anam atama çatdırmaq üçün nəsə tapşırır, əlavə şərh vermək lazım gəlməyən, sadəcə deməli olduğum bir söz: “həkim”, “vəziyyət pisdir”, ya da bir rəqəm: 38 və ya 40. Hamısı da uşaqlıq xəstəlikləri keçirdən balaca qardaşıma görə.

Atama:

– Yox, başqa heç nə, – deyirəm.

Mənə şəkilli bir kitab uzadır.

– Keç otur.

Sinifin axırına gedirəm. Sinifin ən böyük uşaqlarının yanında həmişə boş yer olur.

Beləcə çox balaca yaşlarımdan, fərqində belə olmadan, təsadüfən sağalmaz bir oxumaq xəstəliyinə yoluxuram.

Anamın yaxınlıqdakı bir şəhərdə yaşayan ata-anasının işığı, suyu olan evinə qonaq gedəndə babam əlimdən tutur, bir yerdə qapı-qapı düşüb qonum-qonşunu gəzməyə çıxırıq.

Babam redinqotunun böyük cibindən qəzet çıxartır və qonşulara deyir:

– Qulaq asın!

Mənə də deyir:

– Oxu!

Mən də oxuyuram. Axıcı şəkildə, səhvsiz, məndən gözlənildiyi kimi, sürətlə oxuyuram.

Nənəmlə babamın təriflərini bir qırağa qoysaq, oxumaq xəstəliyim şikayət və tənbehlərlə qarşılaşmağıma səbəb olur.

– Başqa heç nə eləmir. Dayanmadan oxuyur.

– Əlindən başqa iş gəlmir ki.

– Öyrənə-öyrənə gör nəyi öyrənib də!

– Tənbəldir!

Ən çox eşitdiyim isə:

–    eləmək yerinə oxuyur.

Nə eləmək yerinə?

 

– Edilməli o qədər daha faydalı iş var ki. Elə deyil?

İndinin özündə də səhərlər tək qalandan, qonşular işə gedəndən sonra mətbəx masasının arxasında oturub saatlarla qəzet oxuyanda özümü bir az günahkar hiss edirəm. Ev işləri, axşamdan qalan qabları yumaq, gedib bazarlıq eləmək, paltarları yuyub ütüləmək, mürəbbə və ya tort bişirmək yerinə oxuyuram...

Və ən çox, ən çox da! Yazmaq yerinə...

 

 

Sözdən yazıya

 

Uşaqlıqdan bu yana nağıl danışmaqdan xoşum gəlir. Öz uydurduğum nağılları.

Nənəm hərdən anama kömək etmək üçün şəhərdən yanımıza gəlir. Axşamlar bizi yerimizə nənəm salır, sonra da yüz dəfələrlə eşitdiyimiz nağıllarla yatızdırmağa çalışır.

Yerimdən durub nənəmə:

– Nağılı mən danışaram, – deyirəm. – Sən yox.

Məni dizlərinin üstündə otuzdurub yellədir.

– Yaxşı, nə deyirəm ki? Danış.

Bir cümlə deyib danışmağa başlayıram, hər hansı bir cümlə. Dalı özü gəlir. Qəhrəmanlar peyda olur, ölür, ya da yox olurlar. Yaxşılar və pislər, kasıblar və varlılar, qalib gələnlər və uduzanlar var. Nənəmin qucağında oturub “sonra da... sonra da...” deyə-deyə danışdığım nəhayətsiz nağıllar.

Nənəm məni dövrəsi barmaqlıqlı çarpayıma uzadır, qaz lampasının işığını qısıb mətbəxə gedir.

Qardaşlarım yatır, mən də yatıram və nağıl yuxumda davam edir, gözəl və qorxulu.

Balaca qardaşım Tilaya nağıl danışmaqdan çox xoşum gəlir. Anamızın dəyərlisidir o. Məndən üç yaş balaca olduğu üçün nə desəm, inanır. Məsələn, onu həyətin bir küncünə çəkib soruşuram:

– Sənə bir sirr açım?

– Nə sirr?

– Doğulmağın barədə.

– Doğulmağım barədə sirr yoxdur ki.

– Var. And içsən ki, heç kimə deməyəcəksən, sənə açaram o sirri.

– And içirəm.

– Onda deyirəm: sən götürülmə uşaqsan. Bizim ailədən deyilsən. Səni bir zəmidə atılmış, lümlüt halda tapıblar.

Tila:

– Yalan deyirsən, – deyir.

– Anamla atam sənə bunu gələcəkdə, sən böyüyəndən sonra deyəcək. Bir görəydin sənə necə yazığımız gəlirdi, lüt idin, elə balaca görünürdün ki!

Tila ağlamağa başlayır. Onu qucağıma götürürəm.

– Ağlama. Səni doğma qardaşım kimi sevirəm.

– Yano qədər?

– Hə, o qədər. Hər necə olmasa da, Yano mənim doğma qardaşımdır.

Tila fikrə gedir.

– Əgər sən deyən kimdirsə, onda nə üçün soyadımız eynidir? Nə üçün anam məni sizdən daha çox sevir? Yanoyla səni həmişə cəzalandırır. Amma məni yox.

Ona izah edirəm:

– Soyadımız eynidir, çünki səni rəsmi surətdə övladlığa götürüblər. Anam sənə bizdən yaxşı münasibət göstərir, çünki səni doğma uşaqlarından ayırmadığını göstərmək istəyir.

– Mən onun doğma uşağıyam!

Tila səsi gəldiyi qədər qışqırıb evə qaçır.

– Ana! Ana!

Dalınca qaçıram.

– And içmişdin axı, heç kimə heç nə deməyəcəksən. Zarafat edirdim.

Gecdir artıq. Tila mətbəxə girib anamın qucağına tullanır.

– Düzünü de, mən sənin oğlunam, elədir? Həqiqi oğlun. Sən də mənim doğma anamsan.

Əlbəttə, bu kobud zarafatıma görə cəzalandırılıram. Otağın bir küncündə qarğıdalı sapının üstünə diz çökürəm. Bir az keçəndən sonra Yano əlində qarğıdalı sapı ilə gəlib yanımda diz çökür.

Soruşuram:

– Sən nə üçün cəza aldın?

– Bilmirəm. Tilanın başını sığallayıb “səni sevirəm, balaca tula” dedim. Başqa heç nə.

Gülürük. Cəza almaq üçün qəsdən elədiyini bilirəm, öz aləmində mənə dəstək olur, həm də ki, mənsiz qalanda darıxır.

Gələcəkdə Tila ilə daha pis zarafatlar edəcəyəm.

Yanoyla da belə zarafatlar etməyə çalışıram, amma mənə inanmır, çünki məndən bir yaş böyükdür.

Yazmaq istəyi sonralar gələcək – məni uşaqlığıma bağlayan gümüş iplər qopanda, pis günlər başlayanda və hətta “onları sevmirəm” dediyim illər gələndə.

Anamdan, atamdan, qardaşlarımdan ayrılıb yad bir şəhərin internat məktəbində qalmağa başlayanda ayrılığın əzabına dözmək üçün bircə çarə gələcək ağlıma: Yazmaq!

 

 

Şeirlər

 

İnternata başlayanda on dörd yaşındayam. Qardaşım Yano internata məndən bir il əvvəl gedib, amma o, başqa şəhərdədir. Tila hələ anamızın yanındadır.

Bura varlı qızlarının getdiyi internatlardan deyil, əksinə. Kazarma ilə monastır, yetimxana ilə həbsxana arasında bir şeydir.

Dövlətin yer verib yedizdirdiyi on dörd-on səkkiz yaş aralığında iki yüzə qədər qız.

Saman döşəkli, boz adyallı on-iyirmi nəfərlik yataq otaqlarımız var. Balaca dəmir şkaflarımız dəhlizdə qoyulub.

Səhər saat altıda zəng səsi bizi yuxudan oyadır. Nəzarətçi otaqları gəzib baxır. Bəzi şagirdlər yatağın altına girib gizlənir, o birilər qaça-qaça həyətə düşür. Həyətdə qaça-qaça üç dövrə vurandan sonra gimnastika hərəkətləri edirik, sonra yenə qaça-qaça binaya qayıdırıq. Soyuq suyla yuyunub geyinirik, yeməkxanaya düşürük. Səhər yeməyimiz südlü qəhvə və bir dilim çörəkdən ibarətdir.

Dünənki günün məktubları paylanılır. Ağzı açılmış məktublar. Bəhanəsi:

“Hələ balacasınız. Biz burada valideynlərinizin yerini tuturuq”.

Saat səkkizin yarısında sıraya düzülüb şəhərin küçələrində inqilab mahnıları oxuya-oxuya məktəbə gedirik. Biz gedəndə oğlanlar yol qırağında dayanıb fit çalırlar, bizə gözəl sözlər və ya açıq-saçıq sözlər deyirlər.

Məktəbdən qayıdandan sonra nəsə yeyib axşam yeməyinə qədər dərs otağına gedirik.

Dərs otağında tamamilə səssiz olmaq lazımdır.

Bu uzun saatlarda nə etmək olar? Əlbəttə ki, məktəbdə verilən ev tapşırıqları, amma tapşırıqlar tez qurtarır, çünki xoşagələn, diqqəti cəlb edən heç nələri yoxdur. Kitab da oxumaq olar, ancaq “məcburi mütaliə” kitablarından başqa kitabımız yoxdur, onlar da tezliklə oxunulub qurtarır, çünki xoşagələn, diqqəti cəlb edən heç nələri yoxdur.

Mən də bu məcburi səssizlik saatlarında bir növ gündəlik tutmağa başlayıram, heç kim oxuya bilməsin deyə şifrəli yazı da icad edirəm. Bədbəxtliyimi, ağrı-acımı, əzablarımı, axşamlar məni yerimdə ağlamağa məcbur edən hər şeyi gündəliyimə qeyd edirəm.

Qardaşlarımı, ata-anamı, indi başqalarının yaşadığı evimizi itirdiyim üçün ağlayıram.

Ən çox da itirdiyim azadlığıma görə ağlayıram.

Bazar günləri günortadan sonra yanımıza gələnlərlə görüşməyimizə icazə verilir, hətta nəzarətçilərin müşayiəti ilə oğlanlarla da görüşə bilirik. Bazar günləri günortadan sonra çıxıb gəzməyə də icazə verilir, hətta oğlanlarla da, amma sadəcə şəhərin əsas prospektində. Bir nəzarətçi də orada gəzişir. Amma iyirmi kilometr aralıda, mənimlə eyni vəziyyətdə olan və yenə eyni səbəbdən məni görməyə gələ bilməyən qardaşım Yanonu görməyə gedə bilmirəm, buna icazə vermirlər. Şəhərdən çıxmağımız qadağandır, onsuz da, qatara bilet almaq üçün pulumuz da yoxdur.

İtirdiyim uşaqlığım üçün də ağlayıram, üçümüzün uşaqlığı üçün: Yanonun, Tilanın və mənim.

Artıq meşədə, nəm torpağın üstündə “mavi qaya”ya qədər qaçmaq yoxdur; dırmaşmalı ağac, çürük budağı sınanda yerə yıxılmalı ağac yoxdur; yıxıldığım yerdən məni qaldıran Yano yoxdur; damlarda gecə gəzintiləri yoxdur; bizdən anamıza xəbər çatdıran Tila yoxdur.

İnternatda axşam saat on olan kimi işıqlar söndürülür, hamı yerinə girir. Bir nəzarətçi otaqları gəzib baxır.

Oxumalı nəyimsə varsa, gecə lampasının işığında oxumağa davam edirəm, sonra göz yaşları içində yuxuya gedəndə gecənin içindən cümlələr doğulur. Ətrafımda fırlanır, qulağıma pıçıldayır, bir ritmə düşür, nəğmə olur, şeirə çevrilir:

 

Dünən hər şey daha gözəl idi,

Ağaclarda nəğmələr,

Saçlarımda külək

Və açılmış ovuclarında Günəş.

 

 

Klounada

 

Əllinci illər. Bir neçə bəxtigətirəndən başqa ölkəmizdə hamı kasıbdır. Hətta bəziləri başqalarından da kasıbdır.

İnternatda qayğımıza qalırlar, əlbəttə. Yeməyimiz var, başımızın üstündə dam var, amma yemək o qədər pis və azdır ki, qarnımız həmişə acdır. Qışda üşüyürük. Məktəbdə paltolarımızı çıxartmırıq. Qızışmaq üçün hər yarım saatdan bir yerimizdən durub gimnastika hərəkətləri edirik. Yataqxanalarımız da soyuqdur, corabla yatırıq, dərs otağına düşəndə adyallarımızı da aparmaq məcburiyyətində qalırıq.

O vaxtlar Yanonun köhnə, əyninə balaca olan paltosunu geyinirəm, qara paltodur, düyməsi yoxdur, sol tərəfi cırılıb.

Bir rəfiqəm sonralar mənə belə deyəcək:

– Yaxası bağlanmayan palto sənə elə yaraşırdı ki! O qədər gözəl görünürdün ki, sənə heyran idim!

Məktəbə gedəndə bir tanışın məktəb çantasından istifadə edirəm, çünki mənim məktəb çantam yoxdur. Dəftərlərimi, kitablarımı onun çantasında daşıyıram. Çanta ağırdır, barmaqlarım da donur, çünki əlcəyim yoxdur. Qələmim, fırçam, idman paltarım da yoxdur. Hamısını başqalarından alıram.

Öz ayaqqabılarımı pinəçiyə vermək lazım olanda ayaqqabıları da başqalarından alıb geyinirəm.

Aldığım ayaqqabını qaytarmaq lazım gələndə pinəçinin ucbatından üç gün yerimdən çıxmıram. İnternatın müdirəsinə məktəbə getmək üçün əlavə ayaqqabım yoxdur deyə bilmərəm. Xəstə olduğumu deyirəm, inanır, çünki yaxşı şagirdəm. Əlini alnıma qoyur.

– Qızdırman var. Ən azı otuz səkkiz dərəcə. Üstünü yaxşı ört, – deyir.

Üstümü bərk-bərk basdırıram. Amma pinəçinin pulunu necə verəcəyəm? Ailəmdən istəyə bilmərəm. Atam həbsdədir, illərdir ondan xəbər tuta bilməmişik. Anam nə iş tapsa işləyir. Tilayla bir yerdə bir otaqda yaşayırlar, qonşular hərdən anama mətbəxlərindən istifadə etməyə icazə verir.

Anam qısa müddət oxuduğum şəhərdə işləyir. Bir dəfə dərsdən qayıdanda yanına gedirəm. Ona yaxın qadının bir lampa ilə işıqlandırılmış masanın ətrafında oturub paketlərə siçan zəhəri doldurduğu balaca bir zirzəmi otağıdır bura.

Anam soruşur:

– Hər şey yaxşıdır?

– Hə, hər şey yaxşıdır. Nigaran qalma, – deyirəm.

Nəsə lazım olub-olmadığını soruşur, mən yenə də:

– Heç nə lazım deyil, – deyirəm. – Tila necədir?

– Yaxşıdır. O da payızda internata gedəcək.

Bir-birimizə deməli başqa sözümüz yoxdur. Ayaqqabılarımı yamatdırdığımı, pinəçinin borc dəftərinə yazdığını, borcumu ən qısa vaxtda qaytarmalı olduğumu demək istəyərdim, amma anamın köhnə paltarına, zəhərə bulaşmış əlcəklərinə baxıb heç birini demirəm. Anamı qucaqlayıram, gedirəm və bir də yanına gəlmirəm.

Bir az pul qazanmaq üçün iyirmi dəqiqəlik tənəffüslərdə oynamaq üçün bir tamaşa hazırlayıram. İki-üç rəfiqəmlə tez əzbərləyə biləcəyimiz səhnəciklər yazıram, hətta hərdən spontan oynayırıq. Müəllimləri yaxşı təqlid edə bilirəm. Bir gün bir neçə sinifə deyirik, səhəri gün başqa bir neçə sinifə. İçəri girmək qiyməti qapıçının tənəffüslərdə satdığı kruasanların qiyməti qədərdir.

Tamaşalarımız yaxşı qarşılanır, uğur qazanırıq, tamaşaçılarımız o qədər çoxalır ki, artıq içəri yerləşmirlər. Hətta müəllimlər də baxmağa gəlir, ona görə bəzən təqlidlərimi yerindəcə dəyişdirməli oluram.

Tamaşalarımı məktəb daxilində müxtəlif qızlarla, müxtəlif səhnəciklərlə davam etdirirəm. Axşamlar yataqxanaları gəzirik, bizi dəvət edirlər, gəlməyimiz üçün yalvarırlar, kəndli qızların ailələrinin göndərdiyi bağlamalardan bizə qonaqlıq verirlər. Biz aktrisalar bizə verilən pulu və ya yeməyi minnətdarlıqla qəbul edirik, amma hamısı bir tərəfə, ən böyük qazancımız insanları güldürməyin verdiyi xoşbəxtlik olur.

 

 

Ana dili və düşmən dillər

 

Əvvəlcə bircə dil var idi. Bu dil əşyalar idi, hisslər idi, rənglər idi, yuxular idi, məktublar idi, kitablar idi, jurnallar idi.

Başqa bir dilin də mövcud olduğunu, kiminsə başa düşmədiyim bir kəlmə tələffüz edə biləcəyini ağlıma da gətirə bilməzdim.

Anamın mətbəxində, atamın məktəbində, Queza dayının kilsəsində, küçələrdə, qəsəbədəki evlərdə və nənəmlə babamın yaşadığı şəhərdəki evdə hamı eyni dildə danışırdı, başqa bir dilin heç adı da çəkilmirdi.

Qəsəbə ətrafında düşərgə salmış qaraçıların başqa bir dildə danışdığını deyirdilər, amma mən bunun həqiqi dil olmadığını, eynən balaca qardaşımız Tila başa düşməsin deyə Yanoyla bizim uydurduğumuz kimi, ancaq öz aralarında danışmaq üçün uydurduqları bir dil olduğunu fikirləşirdim.

Qaraçıların bunu – qəsəbənin yeməkxanasında heç kim bir qaraçının içdiyi stəkandan içmək istəmədiyi üçün – ancaq onların işlətdikləri, üstünə işarə qoyulmuş stəkanları olduğuna görə etdiklərini zənn edirdim.

Qaraçıların uşaq oğurladığını da deyirdilər. Oğurlamağa qalanda, çox şey oğurlayırdılar, amma gil evlərinin yanından keçəndə, bu xarabazarın ətrafında oynayan çoxlu uşağı görəndə “nə üçün başqa uşaq da oğurlasınlar?” deyə fikirləşirdim.

Üstəlik, gil qabları, həsir səbətləri satmaq üçün qəsəbəyə gələndə “adi” dildə danışırdılar, bizim dilimizdə.

Doqquz yaşım olanda oradan köçürük. Əhalisinin ən azı dördə birinin almanca danışdığı bir sərhəd şəhərində yaşamağa başlayırıq. Biz macarlar üçün bu dil düşmən dildir, çünki Avstriya hakimiyyətini xatırladır, həmin vaxtlar ölkəmizi işğal edən əsgərlərin də dili bu dildir.

Bir il sonra ölkəmizi başqa əsgərlər işğal edir. Məktəblərdə rus dili məcburi tədris edilməyə başlayır, o biri xarici dillər qadağan edilir.

Heç kim rusca bilmir. Alman, fransız, ingilis dili müəllimləri bir neçə ay ərzində sürətləndirilmiş rus dili dərsi alırlar, amma əslində, dili öyrənmirlər, çünki öyrətmək də istəmirlər. Üstəlik, şagirdlər də bu dili öyrənmək istəmir.

Dünyəvi bir fikrin sabotaj edilməsinə, öz-özlüyündən yaranan, əvvəlcədən planlaşdırılmamış passiv bir müqavimətə şahidlik edirik.

SSRİ tarixi, coğrafiyası və ədəbiyyatı da eyni həvəssizliklə tədris edilir. Məktəblərdən cahil bir nəsil məzun olur.

Beləliklə, iyirmi bir yaşım olanda İsveçrəyə, təsadüfən də fransızca danışılan bir şəhərə gələndə mənə tam mənası ilə yad olan bir dillə qarşılaşıram. Bu dili fəth etmək üçün apardığım mübarizə burada başlayır, ömrüm boyu davam edəcək uzun və çətin bir mübarizə.

Otuz ildən çoxdur fransızca danışıram, iyirmi ildir fransızca yazıram və hələ də bu dili bilmirəm. Səhvsiz danışa bilmirəm, yazmağa qalanda isə, tez-tez baxmalı olduğum lüğətlərin köməyilə yaza bilirəm ancaq.

Bu səbəbdən fransızcanı da düşmən dil hesab edirəm. Bunun başqa bir səbəbi də var, daha betər səbəbi: bu dil yavaş-yavaş ana dilimi öldürür.

 

 

Stalinin ölümü

 

1953-cü ilin martı. Bunu dünən axşamdan bilirik. İnternatda məcburi matəm elan edilib. Öz aramızda danışmadan yatırıq. Səhər soruşuruq:

– Bu gün tətildir?

Nəzarətçi:

– Yox, – deyir. – Həmişəki kimi məktəbə gedəcəksiniz. Amma mahnı oxumaq olmaz.

Həmişəki kimi sıraya düzülüb məktəbə gedirik, amma mahnı oxumuruq. Binalarda qırmızı bayraqlar dalğalanır, qara bayraqlar da.

Sinif rəhbərimiz bizi gözləyir:

– Saat on birdə məktəbin zəngi çalınacaq. Bir dəqiqəlik sükut üçün ayağa duracaqsınız. O vaxta qədər isə “Stalinin ölümü” mövzusunda inşa yazmalısınız. İnşada yoldaş Stalinin həyatınızdakı yerindən, sizin üçün nə ifadə etdiyindən bəhs etməlisiniz. Ən əvvəl bir ata kimi, sonra işıq saçan məşəl kimi.

Şagirdlərdən biri hıçqırıb ağlayır. Müəllim:

– Özünüzü ələ alın, – deyir. – Hamımız qarışıq hisslər keçiririk. Yenə də hisslərimizi cilovlamağa çalışaq. Hazırda içində olduğumuz vəziyyət nəzərə alınacaq, ona görə yazdığınız inşaya qiymət verilməyəcək.

Yazırıq. Müəllim əllərini arxasında tutub sinifdə gəzişir. Zəng çalınır, ayağa dururuq. Müəllim saatına baxır. Gözləyirik. Şəhərdəki sirenalar da çalınmalıdır.

Pəncərənin qabağında oturan bir qız küçəyə baxıb:

– Zibilin zəngi imiş. Zibili aparmağa gəliblər, – deyir.

Gülə-gülə yerimizdə otururuq.

Bir az sonra məktəbin zəngi və şəhərin sirenaları çalınır, yenə yerimizdən dururuq, amma zibil məsələsinə görə hələ də gülürük. Qurtarmaq bilməyən bir dəqiqə boyunca qəhqəhələrimizi ürəyimizdə boğmağa çalışaraq ayaq üstündə dayanırıq, müəllim də bizimlə bir yerdə gülür.

Stalinin rəngli şəklini illər boyu cibimdə gəzdirdim, amma evində qalmağa gedəndə bibimin o şəkli nə üçün cırdığını ancaq Stalin öləndə başa düşdüm.

Beyin yuma yolları çox təsirli idi, xüsusən də cavan beyinlər üzərində. Məşhur rus balet artisti Rudolf Nureyev belə deyir: “Stalin ölən gün küçəyə çıxdım, gəzdim. Qeyri-adi şeylər olacağını, təbiətin bu faciəyə bir münasibət göstərəcəyini gözlədim. Heç nə olmadı. Nə yer tərpəndi, nə də göydən bir işarə gəldi”.

Yox. “Yer tərpənməsi” otuz altı ildən sonra gerçəkləşdi, özü də təbiətin yox, xalqların təsiri ilə. Hamımız bu illər ərzində “ata”mızın həqiqətən ölməsini, “işıq saçan məşəl”imizin, belə ümid edək ki, əbədi sönməsini gözləməli olduq.

Görəsən, vicdanında nə qədər qurbanın ağırlığını daşıyırdı? Bilinmir. Rumıniyada hələ də öldürülənləri sayıb qurtarmayıblar, Macarıstanda 1956-cı ildə otuz min adam öldürülmüşdü. Hesaba gəlməyən bir şey varsa, o da diktaturanın Şərqi Avropa ölkələrində fəlsəfəyə, sənətə və ədəbiyyata vurduğu ziyandır. SSRİ bu ölkələrin iqtisadi yüksəlişinə mane olmaqla kifayətlənmədi, onların milli mədəniyyətini, şəxsiyyətini də boğub yox etməyə çalışdı.

Bildiyim qədər, heç bir müxalif rus yazıçı bu mövzulara toxunmayıb. Öz tiranlarına boyun əymək məcburiyyətində qalanlar, görəsən, yadların işğalına boyun əymək məcburiyyətində qalan bu “balaca, vacib olmayan” ölkələr haqqında nə fikirləşir? Bu, onların ölkəsinin işğalı idi. Görəsən, bu vəziyyətdən utanıblarmı və ya haçansa utanacaqlarmı?

Bu yerdə yaşadığı dövrü və ölkəsini nifrət və məhəbbətlə, üstəlik, zarafatyana tonda tənqid edən, hətta yerin dibinə soxan Avstriyalı böyük yazıçı Tomas Bernhardı xatırlamasam, olmaz.

1989-cu ilin 12 fevralında öldü. Onun üçün ölkəsində və ölkəsindən xaricdə yas elan edilmədi, yalançı göz yaşları axıdılmadı, bəlkə də, heç həqiqi göz yaşları da axıdılmadı. Ədəbiyyat üçün nə dərəcədə böyük itki olduğunu təkcə aralarında mənim də olduğum sadiq oxucuları başa düşdü: Tomas Bernhard bundan sonra yaza bilməyəcək! Bundan da pisi: qalan əlyazmalarının çapını da qadağan etmişdi. Bu, “Bəli” əsərinin dahi müəllifinin cəmiyyətə sonuncu “yox” cavabı idi. Həmin kitab indi qabağımdadır, “Beton”, “Tükənmiş adam”, “Səs təqlidçisi”, “Odun doğramaq” və başqa kitabları ilə bir yerdə stolumun üstündədir. “Bəli” ondan oxuduğum birinci kitabdır. Bir çox dostuma o kitabı verib, hələ indiyə qədər bu qədər güldüyüm kitab olmayıb, demişdim. Axıra qədər oxumayıb qaytarmışdılar kitabı. Oxuduqları hissələri “kef pozan”, “maraqsız” hesab etmişdilər, gülməli yerlərinə gələndə isə, oxuduqları heç bir sətirdə gülməli nəyəsə rast gəlməmişdilər.

Məzmunun faciəvi olduğunu bilirəm, çünki bu “bəli” ölümə “bəli”dir, həyata “yox”dur.

Kim qəbul edir, kim etmir – hamının öz işidir, amma Tomas Bernhard yazıçılıq iddiasında olan hamıya nümunə olmaq üçün əbədiyyətə qədər yaşayacaq.

 

 

Yaddaş

 

Qəzetlərdən və televizordan on yaşlı bir türk uşağın valideynləri ilə birlikdə gizlincə İsveçrə sərhəddindən keçəndə soyuqdan və yorğunluqdan öldüyünü öyrənirəm. “İnsan qaçaqmalçıları” onları sərhəddə qədər gətiriblər. Onlara deyiblər ki, birinci İsveçrə kəndinə rast gələnə qədər gedin. Dərə-təpə yollarla saatlar boyu gediblər. Hava soyuq imiş. Yolun axırına az qalmış ata uşağı kürəyinə götürüb. Amma artıq gec imiş. Kəndə çatanda uşaq soyuqdan və yorğunluqdan halsız düşüb ölüb.

İlk təəssüratım hər hansı bir isveçrəlinin təəssüratı kimi idi: “Camaat nə fikirləşib uşaqları ilə belə bir təhlükəli yola çıxırlar? Bu nə məsuliyyətsizlikdir?” Sonra qəfildən sifətimə bir şillə dəyir elə bil. Soyuq noyabr küləyi isti otağıma dolur və daxilimdən yaddaşımın səsi yüksəlir çaşqınlıqla: “Necə yəni? Demə ki yadından çıxıb. Sən də eyni şeyi etmişdin, eyni bunun kimisini. Üstəlik, sənin uşağın təzə doğulmuş körpə idi!”

Hə, yadımdadır.

İyirmi bir yaşım var. İki ildi evlənmişəm və dörd aylıq qızım var. Noyabr axşamlarından birində bir “insan qaçaqmalçısı”nın dalınca düşüb Macarıstan-Avstriya sərhəddini keçirik. Adı Jozefdir, onu yaxşı tanıyıram.

Bir neçəsi uşaq olmaqla on nəfərlik qrupuq. Körpə qızım atasının qucağında yatıb, mən iki çanta aparıram. Birində əmziklər, bezlər, uşaq üçün əlavə paltarlar, o birində lüğətlər var. Jozefin dalınca düşüb təxminən bir saat sükut içində gedirik. Zülmət qaranlıqdır. Ara-sıra fişənglər və projektorlar ətrafı aydınladır, silah səsləri, partlayış səsləri eşidilir, sonra yenə sükut çökür və hər tərəf qaranlığa bürünür.

Jozef meşəyə çatanda dayanıb deyir:

– Avstriyadasınız. Bundan sonrası sizlikdir. Dümdüz gedin. Kənd uzaqda deyil.

Jozefi qucaqlayıram. Cibimizdəki pulun hamısını ona veririk, onsuz da Avstriyada işləmir.

Meşədə gedirik. Çox gedirik. Həddindən çox. Budaqlar üzümüzü siyirir, çala-çuxura düşürük, xəzəllər ayaqqabılarımızı isladır, ağac köklərinə dəyib topuqlarımızı əzirik. Bir neçə əl fənərimiz var, amma işıqları az yeri aydınladır, hər yer ağacdır, hər yer ağac. Amma meşədən çıxmalı idik indiyə. Elə bil eyni yerdə fırlanırıq.

Bir uşaq:

– Qorxuram. Evə qayıtmaq istəyirəm. Yerimə girib yatmaq istəyirəm, – deyir.

Bir başqa uşaq ağlayır.

Bir qadın:

– Azmışıq, – deyir.

Cavan bir oğlan:

– Dayanaq, – deyir. – Belə getsək, bir də görəcəyik yenə Macarıstana qayıtmışıq. Bəlkə də, artıq qayıtmışıq. Tərpənməyin. Mən bir baxım.

Təzədən Macarıstana qayıtmaq – bunun nə demək olduğunu hamımız bilirik: sərhəddi pozduğumuz üçün həbs edilmək, hətta bəlkə də, rus sərhədçilərin açdığı yaylım atəşinin altında qalmaq!

Cavan oğlan ağaca çıxır. Aşağı düşəndə:

– Harada olduğumuzu bildim, – deyir. – İşıqlara görə istiqaməti təyin etdim. Dalımca gəlin.

Onun dalınca gedirik. Çox keçməmiş ağaclar seyrəkləşməyə başlayır və tezliklə budaqsız, çala-çuxursuz, ağac kökü olmayan həqiqi bir yola çıxırıq.

Birdən güclü bir işıq üstümüzə düşür, kimsə:

– Dayanın! – qışqırır.

Aramızdan biri almanca:

– Qaçqınıq! – deyir.

Avstriya sərhəd polisləri gülməyə başlayırlar.

– Deməsəydiniz, bilməzdik... Dalımızca gəlin.

Bizi qəsəbə meydanına gətirirlər. Burada xeyli qaçqın yığışıb.

Bələdiyyə sədri gəlir:

– Uşaqlı olanlar qabağa çıxsın.

Bir kəndli ailəsinin evində yerləşdirilirik. Çox mehribandırlar. Uşağa baxırlar, bizə yemək verirlər, yatmağa yer göstərirlər.

Ən qəribəsi budur ki, bütün bu olub-keçənlərdən yadımda çox az şey qalıb. Elə bil bunlar başıma yuxuda, ya da başqa bir həyatımda gəlib. Elə bil yaddaşım həyatımın böyük bir hissəsini itirdiyim o anı xatırlamaq istəmir.

Şifrəli yazılarla tutduğum gündəliyimi və ilk şeirlərimi Macarıstanda qoydum. Qardaşlarımı, valideynlərimi gedirə buraxdım, heç qaçanda onlara xəbər də vermədim, sağollaşmadım. Amma hamısından vacibi, həmin gün – 1956-cı ilin noyabr günü bir xalqa olan mənsubiyyətimi qəti surətdə itirdim.

 

 

Yersiz-yurdsuz insanlar

 

Macarıstandan gəlib sığındığımız balaca Avstriya qəsəbəsindən Vyanaya getmək üçün avtobusa minirik. Avtobus biletimizi qəsəbənin bələdiyyə sədri alır. Qızım yol boyu dizimin üstündə yatır. Yol qıraqlarında basdırılmış işıq dirəkləri gözlərimin qabağından axıb gedir. Əvvəllər heç vaxt yol qırağında işıq dirəyi görməmişəm.

Vyanaya çatanda qeydiyyata düşmək üçün polis şöbəsi tapırıq. Şöbədə uşağımın bezini dəyişdirirəm, əmziklə yedizdirirəm. Qusur. Polislər bizə qaçqınların yerləşdirildiyi mərkəzin ünvanını verir, bizi ora pulsuz aparacaq tramvayı göstərirlər. Tramvayda yaxşı geyimli qadınlar uşağımı alıb qucaqlarında saxlayırlar, cibimə pul basırlar.

Mərkəz böyük bir binada yerləşir, deyəsən, köhnə fabrik binasıdır. Çox böyük zalları var, saman döşəklər döşəməyə düzülüb. Hamamı ümumidir, yeməkxanası da çox genişdir. Yeməkxananın girişindəki elan lövhəsində itkinlər haqqında elanlar yapışdırılıb, adamlar sərhəddi keçməmişdən qabaq və ya keçəndən sonra, Vyanada və ya şəhərin tünlüyündə itirdikləri valideynlərini, dostlarını axtarırlar.

Hamı kimi ərim də bütün gününü bizi qəbul edəcək bir ölkə tapmaq üçün səfirliklərin qabağında gözləyə-gözləyə keçirdir. Mənsə saman döşəyin üstündə uzanıb saman çöpləriylə oynayan qızımın yanında qalıram. Uşağa lazım olanları istəmək üçün almanca bir neçə kəlmə öyrənmək məcburiyyətindəyəm. Qızımı qucağıma götürüb mərkəzin böyük mətbəxinə gedirəm və içəridə baş aşpaz olduğunu güman etdiyim bir nəfərə yaxınlaşıb “Milch für Kinder bitte”[1]; və ya “Seife für Kinder”[2] deyirəm. İstədiklərimi gətirib verir.

Bizi İsveçrəyə aparacaq qatara minəndə Milad bayramına az qalıb. Pəncərə qabağındakı çıxıntıya şam ağacının budaqları, şokolad və portağal düzülüb. Bu, xüsusi qatardır. Bizi müşayiət edən nəzarətçilər xaric bütün sərnişinlər macarlardır və qatar ancaq İsveçrənin sərhəddində dayanacaq. Orada bizi xoş əhvalla qarşılayırlar, kübar xanımlar pəncərələrdən içəri isti çay, şokolad və portağal uzadırlar.

Lozannaya çatırıq. Bizi şəhərin hündür yerində, futbol meydançasının yanındakı bir kazarmada yerləşdirirlər. Əsgər kimi geyinmiş, təbəssümləri etibar aşılayan cavan qadınlar uşaqlarımızı alıb aparırlar. Qadınlarla kişiləri ayırıb çimməyə göndərirlər. Paltarlarımızı dezinfeksiya etməyə aparırlar.

Sonralar bir çoxumuz o vaxt çox qorxduğumuzu etiraf edəcəyik. Bir-birimizə qovuşanda, xüsusən uşaqlarımızı tərtəmiz və qarnı doyuzdurulmuş görəndə rahat nəfəs alırıq. Körpə qızım çarpayımın yanında qoyulmuş gözəl bir beşikdə, əvvəllər sahib olmadığı qədər gözəl bir beşikdə yatır.

Bazar günləri futboldan sonra camaat kazarmanın dəmir barmaqlıqları arasından bizə baxmağa gəlir. Əlbəttə, şokolad və portağal verirlər, üstəlik, siqaretlə pul da. Artıq qaçqından çox zooparkdakı heyvanları xatırladırıq. Bəzilərimiz kazarmadan bayıra çıxmaq istəmir, bəzilərimiz isə barmaqlıqların yanında dayanıb paylarına düşəni yığmaqla məşğuldur.

Sənayeçilər həftə boyu gəlib fəhlə axtarırlar. Tanıdığımız adamlar, yoldaşlarımız iş və qalmağa yer tapır, ünvan qoyub gedirlər.

Lozannada bir ay qalandan sonra bir ay da Sürixdə, meşənin içində tikilmiş bir məktəbdə qalırıq. Bizə dil öyrədirlər, amma qızım körpə olduğu üçün dərsə çox az gedə bilirəm.

Ölkəmi tərk etməsəydim, necə bir həyatım olardı? Zənnimcə, daha çətin, daha kasıb, amma daha az tək, daha az parçalanmış, bəlkə də, xoşbəxt.

Bircə şeydən əminəm ki, yenə yazacağam, harada və hansı dildə olur-olsun.

 

 

Səhra

 

Sürixdəki sığınacaqdan az qala İsveçrənin hər yerinə “səpələnirik”. Beləcə, qəsəbə camaatı tərəfindən əşya ilə təmin edilən iki otaqlı evin bizi gözlədiyi Növşatelə, yerini daha dəqiq demək lazımdırsa, Valanjenə gedirik. İki həftədən sonra Fontenmelondakı saat fabrikində işləməyə başlayıram.

Səhər altının yarısı yuxudan dururam. Uşağımı yedizdirib geyindirirəm, özüm də geyinirəm, fabrikə getmək üçün yeddinin yarısı avtobusuna minirəm. Uşağı bağçaya qoyub fabrikə gedirəm. Axşam beşdə işdən çıxıram. Qızımı bağçadan götürürəm, avtobusa minirəm, evə qayıdıram. Qəsəbənin balaca dükanından bazarlıq edirəm, sobanı yandırıram (evdə mərkəzi istilik sistemi yoxdur), şam yeməyini bişirirəm, uşağı yatızdırıram, qab-qacağı yuyuram, bir az yazıram və yatıram.

Şeir yazmaq üçün fabrik çox yaxşıdır. İş monotondur, başqa şeylər fikirləşə bilirsən. Maşınlar ritmlə işləyir. Siyirtməmdə kağızla qələm olur. Şeir formalaşanda kağıza yazıram. Axşamlar hamısını ağlama dəftərə köçürdürəm.

Fabrikdə ona yaxın macar işləyir. Günortalar yeməkxanada görüşürük, amma yeməklər öyrəşdiklərimizdən o qədər fərqlənir ki, az qala, heç nə yemirik. Şəxsən mən təxminən bir il günorta yeməyini südlü qəhvə və çörəklə keçirdirəm.

Fabrikdə hamı bizə mehriban münasibət göstərir. Gülümsəyirlər, bizimlə danışırlar, amma heç nə başa düşmürük.

Məhz buradan səhra başlayır. Sosial səhra, mədəni səhra. İnqilab günlərinin və qaçmağın həyəcanı gedir, yerini sükuta, boşluğa, vacib bir şeyə - bəlkə də, tarixə şahidlik etdiyimiz günlər üçün çəkdiyimiz həsrətə, vətən həsrətinə, ailə və dost həsrətinə verir.

Bura gələndə nəsə gözləyirdik. Nə gözlədiyimizi bilmirdik, amma hər halda, bu deyildi: bu qaramat iş günləri, bu sakit axşamlar, bu sürprizsiz, monoton, donuq həyat.

Maddi cəhətdən əvvəlkindən bir az yaxşı yaşayırıq. Bir yerinə iki otağımız var. Bəs qədər yeməyimiz və kömürümüz də var. Ancaq yenə də itirdiklərimizin əvəzi deyil.

Səhər avtobusda gonbul biletpaylayan yanımda oturur, hər səhər eyni şey, bütün yolu şən halda mənimlə danışır. Nə dediyini çox yaxşı başa düşməsəm də, isveçrəlilərin rusların bura qədər gəlməyinə icazə verməyəcəyini deyib məni əmin etmək istədiyini başa düşürəm. Deyir ki, daha qorxmalı heç nə yoxdur, kədərlənməli də heç nə yoxdur, güvəndəyəm. Gülümsəyirəm, ona ruslardan qorxmadığımı, kədərlənirəmsə də, işdən, fabrikdən, bazarlıqdan, qab-qacaq yumaqdan, yemək bişirməkdən, yatmaq və ölkəmi bir az da çox fikirləşmək üçün bazar günlərini gözləməkdən başqa görməli bir işim olmadığı üçün kədərləndiyimi ona deyə bilmərəm axı.

Bildiyim azsaylı fransızca sözlərlə ona gözəl ölkəsinin bizim kimi qaçqınlar üçün səhra olduğunu, “inteqrasiya”, “assimilyasiya” deyilən şeylərə çatana qədər qət etməyimiz, keçməyimiz lazım gələn səhra olduğunu necə başa sala bilərəm axı?

Aramızdan iki nəfər onları gözləyən həbs cəzasına baxmayaraq Macarıstana qayıtdı. Başqa ikisi, iki subay cavan oğlan bir az da uzağa, Amerikaya və Kanadaya getdilər. Dördü isə bir az da uzağa, gedilə biləcək ən uzaq yerə getdilər, böyük sərhəddin o biri tərəfinə keçdilər. Tanıdığım bu dörd nəfər qaçqınlığımız ilk iki ilində özünü öldürdü. Biri dərman içdi, biri özünü qazla boğdu, ikisi isə özünü asdı. Ən cavanı on səkkiz yaşında idi. Adı Jizel idi.

 

 

Necə yazıçı olmaq olar?

 

Ən əvvəl yazmaq lazımdır, əlbəttə. Sonra da yazmağa davam etmək. Heç kimin vecinə olmayanda da. Heç vaxt heç kimin vecinə olmayacağı hissinə qapılanda da. Yazılmış kağızlar siyirtmədə üst-üstə qalananda və təzələri yazıla-yazıla əvvəlkilər unudulanda da.

İsveçrəyə gələndə yazıçı olmaq ümidim yox idi. Çap olunmağa qalanda, bir macar ədəbiyyat jurnalında bir neçə şeirim çap olunmuşdu, amma şansım və imkanım bundan irəli getmirdi. Uzun illər çəkən əzmkar çalışmalarım nəticəsində fransızca yazdığım iki pyesi tamamlamağı bacarandan sonra bunları nə edə biləcəyimi, hara və kimə göndərmək lazım olduğunu kəsdirə bilmirdim.

“Con və Coe” adlı ilk pyesim Növşateldə bir kafedə səhnələşdirildi. Bir neçə həvəskar aktyor cümə və şənbə günləri axşam yeməyindən sonra həmin kafedə tamaşalar göstərirdi. Dramaturq karyeram beləcə başladı. Bir neçə ay boyunca göstərilən bu tamaşanın uğuru məni çox xoşbəxt etdi və yazmağa davam etməyim üçün cəsarətləndirdi.

İki ildən sonra pyeslərimdən biri Növşatel yaxınlığındakı Sent-Oben qəsəbəsində yerləşən “Tarantul” teatrında səhnələşdirildi. Oradakı aktyorlar da həvəskarlardan ibarət idi.

Karyeram burada qurtarana oxşayır, onlarla mətn qaralamam da rəfdə yavaş-yavaş saralmaqdadır. Yaxşı ki, kimsə mətnlərimi radioya göndərməyi məsləhət görür. Bu da başqa bir karyeranın əsasını qoyur – radio dramaturqluğu. Radioda pyeslərim səhnələşdirilir, daha doğrusu, peşəkar aktyorlar tərəfindən səsləndirilir, həqiqi müəllif kimi müəlliflik hüququna sahib oluram. 1978-1983-cü illər arasında beş pyesim radioda oxunur, hətta bir uşaq pyesini də sifariş edirlər.

Amma teatrdan da əl çəkmirəm. 1983-cü ildə Növşatel Mədəniyyət Mərkəzinin nəzdindəki teatr məktəbi ilə işləməyə başlayıram. Məndən on beş tələbənin oynaya biləcəyi pyes yazmağımı istəyirlər. Bu iş çox xoşuma gəlir, bütün məşqlərdə iştirak edirəm.

Dərslər adətən bədən məşqləri ilə başlayır. Bu məşqlər mənə uşaqlıqda qardaşımla və ya bir başqa yoldaşımla etdiyimiz məşqləri xatırladır. Danışmadan, tərpənmədən, ac-susuz dayana bildiyimiz qədər etdiyimiz məşqləri... Uşaqlıq xatirələrimlə bağlı qısa mətnlər yazmağa başlayıram. Haçansa bu qısa mətnlərin kitaba çevriləcəyi o vaxtlar ağlıma da gəlmir. Bununla belə, iki ildən sonra masamın üstündə içində həqiqi bir romana oxşayan, başı-ayağı olan tutarlı bir mətn yazılmış dəftər var. Onu harasa göndərənə qədər uzun bir yol var hələ, makinada yazmaq, redaktə etmək, təzədən makinada yazmaq, artıq yerlərini çıxartmaq, dəfələrlə redaktə etmək lazım gələcək. Amma hələ də bu əlyazmanı nə edəcəyimi bilmirəm. Hara göndərmək, kimə vermək lazımdır? Naşir tanışım yoxdur, naşir tanışı olan tanışım da yoxdur. Ağlımdan “L`Age d`Homme” nəşriyyatı keçir, amma bir tanışım deyir ki, Parisdəki üç ən böyük nəşriyyatdan başlamalısan. Mənə üç nəşriyyatın ünvanını verir: “Gallimard”, “Grasset” və “Seuil”. Mətnin üç surətini çıxardıram, üç paket hazırlayıram, bir-birinin eynisi olan üç məktub yazıram: “Hörmətli naşir...”

Hamısını poçtla yola salandan sonra böyük qızıma deyirəm:

– Romanı tamamladım.

– Doğrudan? Səncə, çap edəcəklər?

– Hə, əlbəttə, – deyirəm.

Doğrudan da, buna qətiyyən şübhə etmirəm. Romanımın yaxşı roman olduğu və mütləq çap ediləcəyi qənaətindəyəm, bundan əminəm. Buna görə dörd, ya da beş həftədən sonra “Gallimard” və “Grasset” nəşriyyatları mətnimi incə bir imtina məktubu ilə göndərəndə peşmanlıqdan çox çaşqınlıq hiss edirəm. Başqa nəşriyyatlarla maraqlanmağı fikirləşdiyim vaxt, noyabr günlərindən birində axşamüstü zəng gəlir. Danışan “Seuil” nəşriyyatından Jil Karpantyedir[3]. Mətni indicə oxuyub qurtardığını və illərdir bu qədər gözəl əsər oxumadığını deyir. Hətta əsəri iki dəfə ard-arda oxuduğunu və çap etmək istədiyini bildirir. Amma əvvəlcə bir neçə başqa adamın da rəyini öyrənmək lazım imiş. Bir neçə həftəyə mənə dəqiq xəbər deyəcək. Bir həftə sonra yenə zəng edib:

– Müqaviləni hazırlayıram, – deyir.

Üç il sonra Berlin küçələrində tərcüməçim Erika Tofovenlə gəzişirik. Kitab dükanlarının qabağında dayanırıq. Vitrinlərdə ikinci romanım düzülüb. Evimdəki rəfdə isə on səkkiz dilə tərcümə edilmiş “Qalın dəftər” romanı var.

Axşam Berlində oxucularla görüşümüz var. Oxucular mənimlə tanış olmağa, mənə qulaq asmağa, mənə sual verməyə gələcəklər. Kitablarım haqqında, həyatım haqqında, yazıçılıq fəaliyyətim haqqında. Suala cavabım belədir: yazdığınız şeyə inamınızı itirmədən, səbir və qətiyyətlə yazsanız, yazıçı olacaqsınız.

 

 

Əlifba

 

Bir gün yoldaşlıq etdiyim bir qonşum mənə belə deyir:

– Televizorda əcnəbi qadın işçilərdən bəhs edən verilişə baxırdım. Bütün günü fabrikdə işləyirlər, axşamlar da ev işləri görürlər, uşaqlarına baxırlar.

– İsveçrəyə gələndə mən də elə idim, – deyirəm.

– Üstəlik, fransızca da bilmirlər.

– Mən də bilmirdim.

Qonşumun ürəyi sıxılır. Televizorda gördüyü əcnəbi qadınların təsirli hekayələrini danışa bilmir mənə. Keçmişim onun yadından elə çıxıb ki, ölkənin dilini bilməyən, fabrikdə işləyən və axşamları ailəsi ilə məşğul olan o qadınlardan ola biləcəyimi ağlına da gətirə bilmir.

Mənimsə yadımdadır. Fabrik, bazarlıq etməyim, uşaqlar, axşam yeməkləri. Və bilmədiyim dil. Fabrikdə adamların bir-biri ilə danışmağı çətindir. Maşınlar çox səs-küy salır. Təkcə tualetdə tələsik siqaret tüstülədəndə danışa bilərsiniz.

İş yoldaşlarım mənə əsas şeyləri öyrədirlər. Val-de-Ruz mənzərəsini göstərib “Hava yaxşıdır” deyirlər. Başqa kəlmələri öyrətmək üçün mənə toxunurlar: saç, qollar, əllər, ağız, burun.

Axşamlar uşaqla evə qayıdıram. Macar dilində danışanda balaca qızım çaşqınlıqdan böyümüş gözlərini üzümə dikir.

Bir dəfə mən onu başa düşmədiyim üçün ağlamağa başladı, başqa bir dəfə də o məni başa düşmədiyi üçün.

İsveçrəyə gələndən sonra beş il ərzində fransızca danışa bilirdim, amma oxuya bilmirdim. Oxumaq-yazmaq bilmədiyim vaxtlara qayıtmışdım. Dörd yaşında oxumağı öyrənən mən.

Kəlmələri bilirəm. Oxumaq istəyəndə isə onları tanıya bilmirəm. Hərflər qarşılıq vermir. Macar dili fonetik dildir, fransızca isə tam əksi.

Beş il boyunca oxuya bilmədən necə yaşamışam, bilmirəm. O vaxtlar ayda bir dəfə şeirlərimi çap edən macar ədəbiyyat jurnalı var idi; poçtla Cenevrə kitabxanasından gətizdirdiyimiz macar dilində kitablar da vardı, əsasən əvvəllər oxuduğum kitablar idi, amma təkrar oxumaq heç oxumamaqdan yaxşıdır. Nə yaxşı ki, yazı vardı.

Uşağımın yaxınlarda altı yaşı olacaq, məktəbə getməyə başlayacaq.

Mən də başlayıram, təzədən məktəbə başlayıram. İyirmi altı yaşında oxumağı öyrənmək üçün Növşatel Universitetinin yay kurslarına yazılıram. Əcnəbi tələbələrə fransızca öyrədirlər. İngilislər, amerikanlar, yaponlar, almanlar, almanca danışan isveçrəlilər. Qəbul imtahanı yazılıdır. Bircə kəlmə də yaza bilmirəm, özümü başlanğıc səviyyəsində olanların arasında tapıram.

Bir neçə dərsdən sonra müəllim:

– Fransızca çox yaxşı danışırsınız. Nə üçün başlanğıc səviyyəsindəsiniz? – soruşur.

– Oxumaq-yazmaq bilmirəm.

Gülür.

– Həll edərik.

İki ildən sonra şərəf mükafatı ilə bir yerdə təhsil haqqında şəhadətnaməmi alıram.

Oxumağı öyrəndim, oxumağı təzədən öyrəndim. Fransızca oxumaq istədiyim hər şeyi, Viktor Hüqonu, Russonu, Volteri, Sartrı, Kamyunu, Anri Mişonu, Fransis Ponju, Sadı oxuya bilirəm və bunlardan əlavə, fransız dilinə tərcümə edilmiş yazıçıları, Folkneri, Steynbeki, Heminqueyi oxuya bilirəm. Çoxlu kitab, nəhayət, mənim də başa düşə bildiyim kitablar.

İki uşağım da doğulacaq. Onlarla oxumağı, yazı qaydalarını öyrənməyə davam edəcəyəm.

Məndən hansısa kəlmənin mənasını və ya necə yazıldığını soruşanda heç vaxt “bilmirəm” deməyəcəyəm, “baxım” deyəcəyəm.

Və usanmadan lüğətə baxacağam. Lüğət aludəçisinə çevriləcəyəm.

Fransızca heç vaxt ana dili fransız dili olan yazıçılar kimi yaza bilməyəcəyimi bilirəm, yenə də yaza bildiyim qədər, əlimdən gələn qədər yazacağam.

Bu dili mən seçməmişəm. Qismət, tale və şərtlər onu mənə təhkim edib.

Fransızca yazmaq... Buna məcburam. Bu, meydan oxumaqdır.

Oxumaq-yazmaq bilməyən birinin meydan oxuması.

 

Tərcümə: Həmid Piriyev

 

 

© Müəllif hüquqları qorunur! Mətndən istifadə etdikdə istinad mütləqdir!