Keçmişdən bu günə uzanan səslər, rituallar və rəqslər
Qafqaz Albaniyası indiki Azərbaycanın tarixi və mədəni keçmişində mühüm yer tutan qədim dövlətlərdən biridir. Bu coğrafiyada formalaşmış ictimai həyatın izlərini yalnız tarixi abidələrdə, arxeoloji tapıntılarda və yazılı mənbələrdə deyil, musiqidə, rəqsdə və müxtəlif mərasim ənənələrində də axtarmaq lazımdır. Çünki musiqi bir cəmiyyətin inanclarını, gündəlik həyatını, müharibələrini, sevincini və hüznünü nəsildən-nəslə ötürən ən güclü mədəni yaddaş vasitələrindən biridir.
Qafqaz Albaniyasının musiqi mədəniyyətini bugünkü biliklər əsasında bütövlükdə ortaya qoymaq asan deyil. Həmin dövrə aid birbaşa musiqi yazıları mövcud olmadığından, bu mədəniyyəti anlamağa çalışarkən antik müəlliflərin məlumatlarına, arxeoloji tapıntılara, təsvirlərə və günümüzədək gəlib çatmış ənənələrə müraciət etmək lazımdır. Bu məlumatlar keçmiş haqqında qəti hökmlər verməkdən daha çox, dövrün musiqi həyatına dair əsaslı ehtimalları və gələcək tədqiqat istiqamətlərini göstərir.
Məbədlərin və inancların səsi
Antik mənbələrdə albanların Günəş, Səma və xüsusilə Ay ilə əlaqələndirilən tanrılara sitayiş etdikləri barədə məlumatlar yer alır. Yunan coğrafiyaşünası Strabonun "Coğrafiya" (Geographika) əsərində albanların Günəşə, Səma tanrısına və xüsusilə Aya ehtiram göstərdikləri bildirilir. Strabon İberiya sərhədinə yaxın ərazidə yerləşən Ay məbədindən və burada xidmət edən kahinlərin cəmiyyətdəki imtiyazlı mövqeyindən bəhs edir. Onun təsvirində məbəddə həyata keçirilən qurbanvermə və falçılıq mərasimlərinə də yer verilir. Bu məlumatlar Albaniyada dini həyatın yalnız fərdi ibadətdən ibarət olmadığını, həm də ictimai və mərasim xarakteri daşıdığını düşündürür.
Məbəd ətrafında keçirilən yürüşləri, kollektiv ibadətləri və ritualları nəzərə alsaq, bu mərasimləri melodiyanın, ritmin və rəqsin müşayiət etməsi mümkündür. Bununla belə, Strabonun məlumatları məbəd ilahilərinin melodiyaları, istifadə olunan musiqi alətləri və ya ifaçıların kimliyi barədə birbaşa bilgi vermir. Deməli, burada söhbət yazılı mənbədə açıq şəkildə göstərilən musiqi repertuarından deyil, dövrün dini mərasimləri əsasında ehtimal edilə bilən musiqi və mərasim əlaqəsindən gedir.
Dini mərasimlərin musiqi ilə əlaqəsini araşdırarkən qadınların ağı demək ənənəsi də xüsusi əhəmiyyət qazanır. Qədim cəmiyyətlərdə ölüm yalnız ailəyə aid şəxsi hadisə deyil, bütün icmanı bir araya gətirən ictimai keçid mərhələsi idi. Qadınların birlikdə yas saxlaması, sinələrinə və ya bədənlərinin müəyyən hissələrinə ritmik şəkildə vurması, ağı söyləməsi müxtəlif qədim mədəniyyətlərdə rast gəlinən təcrübələrdəndir.
İlk tədqiqatlarda diqqət çəkilən qadın ağıları ilə Azərbaycandakı ənənəvi yas mərasimləri arasındakı oxşarlıqlara bu baxımdan yenidən nəzər salmaq olar. Azərbaycanda qadınların improvizə edərək söylədikləri ağılar müəyyən melodik qəliblər və təkrarlar vasitəsilə fərdi kədəri ictimai ifadəyə çevirir. Bu ənənələrin qədim dövr ritualları ilə birbaşa və fasiləsiz əlaqə daşıdığını bu gün sübut etmək mümkün deyil. Bununla belə, hüznün musiqi vasitəsilə ifadə olunması, qadın səsinin mərasim həyatındakı yeri və təkrarın yaratdığı ümumi ritm müqayisəli tədqiqatlar üçün dəyərli araşdırma sahəsi açır.
Arxeoloji izlərdə musiqi alətləri
Qafqaz Albaniyasının musiqi həyatına dair ipuclarının mühüm bir hissəsi arxeoloji tapıntılarda üzə çıxır. Sürəyya Ağayevanın "The SAGE International Encyclopedia of Music and Culture" nəşrində yer alan "Azerbaijan: History, Culture, and Geography of Music" adlı məqaləsi də Azərbaycan musiqi arxeologiyasına dair mühüm məlumatlar təqdim edir. Tədqiqatçı Mingəçevir yaxınlığında tapılmış maral buynuzundan hazırlanmış dörd nəfəs alətinə diqqət çəkir. O, həmçinin Qobustandakı Qaval daşının müxtəlif nöqtələrinə vurulduqda dəf səsini xatırladan səslər çıxardığını və bu səslərin keçmişdə ritual rəqsləri müşayiət etmiş ola biləcəyini qeyd edir.
Dəfin dini mərasimlərlə əlaqəsi barədə müxtəlif şərhlər mövcuddur. Bəzi tədqiqatçılar bu aləti Ay kultu ilə əlaqələndirir, arxeoloji materiallardakı rəmzlər əsasında isə başqa kultlarla bağlılıq ehtimalını da nəzərdən keçirmək mümkündür. Buna görə dəfin hansı inanc sistemi çərçivəsində və hansı məqsədlə istifadə edildiyi barədə qəti fikir söyləməkdənsə, onun həm mərasim, həm də ictimai musiqi həyatında yer almış ola biləcəyini düşünmək daha ehtiyatlı yanaşmadır.
Həmin tədqiqatda Ucar bölgəsində tapılmış, təxminən iki min il yaşı olan gümüş üzük üzərində yanaqları şişirdilmiş musiqiçi təsviri də xatırladılır. Fiqurun nəfəs aləti çalması və təsvirin balabana bənzər alətlə əlaqəli olması ehtimal edilir. Bu cür kiçik sənət nümunələri antik dövrdə musiqi ifasının yalnız səs yaratmaqdan ibarət olmadığını, musiqiçinin cəmiyyətdəki mövqeyi və alətlərin rəmzi dəyəri baxımından da araşdırıla biləcəyini göstərir.
Zərb alətləri, zənglər və şaqqıldaqlar da qədim musiqi həyatının mühüm tərkib hissələri kimi nəzərdən keçirilməlidir. Mingəçevir, Xocavənd, Gəncə və ətraf ərazilərdəki arxeoloji tapıntılar arasında yer alan səsçıxaran metal əşyalar gündəlik həyatın və mərasim təcrübələrinin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Bu əşyaların hamısını birbaşa musiqi aləti adlandırmaq mümkün olmasa da, səsin qədim cəmiyyətlərdə həm praktik, həm də rəmzi funksiyalar daşıdığı aydındır.
Simli alətlər arasında lira üzərində dayanmaq lazımdır. Xanlar bölgəsində tapılmış lira formalı kulon və Mingəçevirdə aşkar edilmiş lira formalı sədəf muncuqlar bu alətin, yaxud ən azı onun formal təsvirinin bölgə ilə əlaqəsinə dair diqqətəlayiq işarələrdir. Liranın Albaniyaya hansı yollarla gəlib çatdığı dəqiq məlum deyil. Ellinistik təsirlər, ticarət əlaqələri və müxtəlif mədəniyyətlərlə təmaslar bu məsələdə nəzərdən keçirilə biləcək ehtimallardandır.
Qafqaz Albaniyasının yerləşdiyi coğrafiya müxtəlif xalqları bir-birinə bağlayan ticarət yollarının kəsişdiyi məkan idi. Kür və Araz hövzələri vasitəsilə qurulan əlaqələr yalnız malların deyil, ideyaların, sənət nümunələrinin və musiqi ənənələrinin də dövriyyəsinə imkan yaratmış olmalıdır. Buna görə bölgənin musiqi mədəniyyətini qapalı və birtərəfli inkişaf prosesi kimi deyil, geniş mədəni qarşılıqlı təsirlər şəbəkəsi daxilində qiymətləndirmək lazımdır.
Müharibənin səsi: hərbi musiqi və rəqs
Qafqaz Albaniyasının tarixi mənbələrdə önə çıxan xüsusiyyətlərindən biri də hərbi qüdrətidir. Antik müəlliflər albanların müxtəlif müharibələrdə iştirak etdiklərini və güclü qoşun birləşmələri yaratdıqlarını bildirirlər. Davamlı mübarizə və müdafiə ehtiyacı cəmiyyətin hərbi ənənələrinə olduğu kimi, bu ənənələri müşayiət edən musiqi formalarına da təsir göstərmiş olmalıdır.
Strabon albanların hərbi qüdrətindən, piyada və süvari dəstələrindən, istifadə etdikləri silahlardan bəhs edir. Antik mənbələrdə orduların hərəkəti, döyüşün başlanması və hərbi nizam-intizamın təmin edilməsi zamanı şeypur və təbil kimi səs vasitələrindən istifadə olunmasına dair nümunələr də mövcuddur. Lakin antik dünyada geniş yayılmış bu təcrübələrə əsaslanaraq Albaniya ordusunda istifadə edilən bütün alətləri dəqiq sadalamaq mümkün deyil.
Bununla belə, hərbi musiqinin funksiyası üzərində dayanmaq əhəmiyyətlidir. Şeypur yalnız səs çıxaran vasitə deyildi; o, dəstələrə işarə vermək, döyüşün başlanmasını xəbər vermək və hərbi hakimiyyəti nümayiş etdirmək kimi vəzifələri yerinə yetirə bilərdi. Təbil isə ritmik nizamın qorunmasında və kollektiv hərəkətin uzlaşdırılmasında təsirli ola bilərdi. Döyüşdən sonra səsləndirilən qələbə nəğmələri və qəhrəmanlıq dastanları da ictimai yaddaşın formalaşmasına töhfə vermiş ola bilər.
Müharibə mədəniyyəti yalnız musiqi alətləri ilə deyil, mahnılar və rəqslərlə də ifadə olunurdu. Qələbəni qeyd edən melodiyalar, qəhrəmanlıq hekayələri və döyüşdən əvvəl icmanın cəsarətini artıran rəqslər hərbi həyatın ayrılmaz hissələri kimi nəzərdən keçirilə bilər. Qafqazda bugünədək müxtəlif formalarda yaşadılan kişi rəqslərinin ritmik və dinamik xarakteri qədim hərbi rəqs ənənəsi ilə müqayisə oluna biləcək xüsusiyyətlər daşıyır. Bununla belə, bu gün tanıdığımız rəqsləri birbaşa Albaniya ilə əlaqələndirmək üçün daha geniş tarixi və etnoqrafik tədqiqatlara ehtiyac var.
Azərbaycanın ənənəvi musiqi mədəniyyətində yer alan cəngi janrını da bu kontekstdə ayrıca qeyd etmək lazımdır. Cəngi musiqi müşayiəti ilə həyata keçirilən mübarizə və güc nümayişi xarakteri ilə diqqət çəkir. Zurna və zərb alətlərinin müşayiəti bu janrın hərbi musiqi ilə əlaqəsini aydın göstərir. Cənginin mənşəyini birbaşa Albaniya ilə bağlamaq mümkün olmasa da, səhnələşdirilmiş mübarizə, döyüşçü kimliyi və ritmik musiqi arasındakı əlaqə qədim dövrlərdən bəri müxtəlif cəmiyyətlərdə rast gəlinən ümumi mədəni hadisədir.
Qadın rəqsləri və "İnnabı" rəqsinin izləri
Qafqaz Albaniyasının rəqs mədəniyyətini qiymətləndirərkən yalnız kişilərin hərbi rəqslərinə diqqət yetirmək kifayət deyil. Qadınların mərasimlərdə və ictimai həyatda oynadıqları rol da bu mədəniyyətin mühüm tərkib hissəsi olmalıdır. Sasani dövrünə aid sənət nümunələrində uzun hörüklü saçları, bəzəkli geyimləri və geniş örtükləri ilə rəqs edən qadın fiqurlarına rast gəlinir. Bəzi təsvirlərdə qadınların əllərində ritual əşyaların olması rəqsin müəyyən hallarda dini və mövsümi mərasimlərlə bağlı ola biləcəyini düşündürür.
Bu təsvirlərlə Azərbaycanın ənənəvi rəqsləri arasında əlaqələndirilə biləcək nümunələrdən biri "İnnabı" rəqsidir. "İnnabı" Azərbaycan rəqs repertuarında özünəməxsus hərəkətləri və qadın ifası ilə seçilən nümunələrdəndir. Rəqsin adının meyvə və Novruz ətrafında formalaşmış ənənələrlə əlaqələndirilməsi təbiətin oyanışı və mövsümi dövrlər haqqında düşünməyə imkan verir. Rəqsin tarixi mənşəyini dəqiq müəyyənləşdirmək çətin olsa da, qadın rəqslərinin ritual mühitdən ictimai və bədii həyata keçidini müzakirə etmək baxımından "İnnabı" rəqsi mühüm nümunədir.
Burada diqqət yetirilməli olan digər məsələ Sasani sənətinin bölgə mədəniyyətləri ilə əlaqəsidir. Sənət əsərlərində müşahidə olunan oxşarlıqları yalnız bir mərkəzdən ətraf ərazilərə yayılan təsir kimi qiymətləndirmək hər zaman kifayət etmir. Mədəniyyətlərarası qarşılıqlı təsir ikitərəflidir; bir cəmiyyətin sənətində görünən ünsürlər başqa cəmiyyətlərin töhfələrini də əks etdirə bilər. Buna görə bölgənin sənət tarixini araşdırarkən dövrün siyasi adlandırmalarını və sonrakı əsrlərdə formalaşmış tarixşünaslıq yanaşmalarını da diqqətlə nəzərə almaq lazımdır.
"Yallı" rəqsi, ortaq yaddaşın dairəvi ritmi
Azərbaycanın ən qədim kollektiv rəqs ənənələrindən biri olan "Yallı" rəqsi Qafqaz Albaniyasının qədim mədəni mühiti ilə əlaqəsi baxımından xüsusi yer tutur. Qobustan qayaüstü təsvirlərində görünən kollektiv rəqs səhnələri bölgədə çox qədim dövrlərdən etibarən birgə hərəkətə əsaslanan rəqs ənənələrinin mövcud olduğunu düşündürür. Dairəvi hərəkət xüsusiyyəti nəzərə alındıqda, bu rəqsin ritual mahiyyəti Günəş kultu ilə əlaqələndirilə bilər.
"Yallı"nın dairəvi quruluşu insanları ortaq ritm və hərəkət ətrafında bir araya gətirir. Bu baxımdan rəqs yalnız estetik tamaşa deyil, həm də ictimai həmrəyliyin və ortaq kimliyin ifadəsidir. Dairəvi hərəkətin Günəş kultu və təbiətin dövrləri ilə bağlı ola biləcəyinə dair şərhlər rəqsin qədim ritual dünyası ilə əlaqəsini araşdırmağa imkan verir.
Qobustanın keçmişinə dair adlandırmalar və bölgədəki qədim inanc izləri də bu müzakirənin bir hissəsidir. Bölgənin tarixi yaddaşında zərdüştilik və od kultu ilə əlaqələndirilən ünsürlərin mövcudluğu qədim inancların yerli ənənələrə mümkün təsirini gündəmə gətirir. Bununla belə, bu cür əlaqələr müxtəlif dövrlərə aid məlumatların diqqətlə müqayisəsi əsasında araşdırılmalıdır.
"Yallı"nın bu gün də yaşadılması keçmişlə müasir dövr arasında mədəni bağın qurulmasına imkan verir. Rəqsin hər ifasında yalnız bir melodiya və hərəkətlər ardıcıllığı deyil, həm də kollektiv yaddaş yenidən canlanır. Buna görə "Yallı" Azərbaycan xalq sənətinin ən dəyərli nümunələrindən biri olmaqla yanaşı, qədim dövrlərin musiqi və rəqs mədəniyyətini anlamaq üçün də mühüm tədqiqat sahəsidir.
Bir musiqi tarixindən daha artıq
Qafqaz Albaniyasının musiqi mədəniyyəti ilə bağlı tədqiqatlar bizə yalnız keçmişdə hansı musiqi alətlərindən istifadə edilmiş ola biləcəyini anlatmır. Bu araşdırmalar, eyni zamanda, musiqinin insan həyatındakı müxtəlif funksiyaları barədə düşünməyə imkan verir. Məbəddə inamla, dəfn mərasimində hüznlə, müharibədə cəsarət və nizamla, rəqsdə kollektivliklə, gündəlik həyatda isə insanın ətraf aləmlə qurduğu münasibətlə birləşən bütöv bir mədəniyyət dünyası meydana çıxır.
Bu gün əlimizdə Albaniya dövrünə aid bütöv musiqi repertuarı, not toplusu və ya musiqi alətləri kataloqu yoxdur. Buna görə də keçmişin səslərini tam şəkildə yenidən canlandırdığımızı iddia edə bilmərik. Bununla belə, Strabonun verdiyi məlumatlar, arxeoloji tapıntılar, sənət əsərlərindəki musiqiçi təsvirləri və bölgənin sonrakı dövrlərə qədər uzanan musiqi ənənələri tədqiqat üçün mühüm zəmin yaradır.
Burada əsas məsələ keçmişlə bu gün arasında tələsik və qəti əlaqələr qurmaq deyil. Əsas məsələ müxtəlif dövrlərdə meydana çıxan oxşarlıqları, dəyişiklikləri və mədəni təmasları diqqətlə araşdırmaqdır. Mingəçevirdə tapılmış qədim nəfəs alətləri, Qobustanın səs verən daşı, Sasani sənətindəki qadın fiqurları, "Yallı"nın kollektiv ruhu və Azərbaycan ağılarının emosional ifadə gücü bu geniş tarixi coğrafiyanın musiqi yaddaşını anlamaq baxımından ayrı-ayrılıqda dəyər daşıyır.
© Müəllif hüquqları qorunur! Mətndən istifadə etdikdə istinad mütləqdir!
