Bakı gecənin ən dərin çağına yetişdikdə gündüzlər tanınan şəhər olmaqdan çıxar, öz sirrinə qapanmış qədim bir məskənə dönərdi. Xəzərin qaranlıq suları sahilə ağır-ağır çırpılar, dənizdən qalxan soyuq və duzlu meh qala divarlarının arasından keçərək dar küçələrə, daş həyətlərə, damların üstünə və gecənin bu saatında oyaq qalmağa məcbur olanların qapılarına qədər yol tapardı. Şəhərin bəzi yerlərində hələ zəif çıraq işığı görünər, bir neçə evin bacasından nazik tüstü qalxar, uzaqlardan keşikçilərin arabir eşidilən səsləri gələrdi; fəqət bütün bunların fövqündə Bakı sanki öz nəfəsini içinə çəkmiş, sabahın ilk işartısını gözləyən böyük və qocaman bir canlı kimi sükuta qərq olmuşdu.
Şəhərin içərilərində, saraydan və bazarın gurultusundan uzaq, daş divarları zamanın sərtliyindən qaralmış kiçik bir hücrədə isə bir çıraq hələ yanırdı. Çırağın alovu gah uzanır, gah qısalır, fitilin başında toplanan qara tüstü bir anlıq tavana qalxıb sonra görünməzliyə qarışırdı. Hücrənin divarları boyunca kitablar, əlyazmalar və köhnə kağızlar yığılmışdı. Bəzilərinin vərəqləri saralmış, bəzilərinin cildləri köhnəlib çatlamış, bir qisminin kənarlarına illər əvvəl edilmiş qeydlər düşmüşdü. Bu kitabların hər biri bir vaxtlar bir əlin altında açılmış, bir göz tərəfindən oxunmuş, bir qəlbdə müəyyən bir sual oyatmışdı. İndi isə onların çoxu sakitcə divarın kənarında dayanaraq sahibinin son gecəsinə şahidlik edirdi.
Hücrənin ortasında, yerə sərilmiş sadə bir döşəyin üstündə Şeyx Yəhya əyləşmişdi.
Saçları ağarmış, çöhrəsinə uzun illərin yorğunluğu qonmuşdu. Lakin qocalıq onun nəzərlərindən o qədim diriliyi ala bilməmişdi. Gözləri hələ də diqqətli və ayıq idi; sanki bu dünyada gördüyü hər şeydən sonra belə, insanın gözlə görə bilmədiyi başqa bir aləmin qapısında dayanmışdı. Əynində sadə xirqə vardı. Əlləri dizlərinin üstündə sakit dayanmışdı və o əllərdə illərin izləri, çoxlu kitab vərəqlərinin toxunuşu, zikrin səssizliyi və uzun xəlvətlərin yorğunluğu görünürdü.
O gecə Yəhya ölümün yaxınlığını əvvəlki günlərdən daha aydın hiss edirdi.
İnsan ömrünün sonuna yaxınlaşdıqda ölüm haqqında daha çox düşünməyə başlamır; əksinə, ölüm artıq düşünüləcək bir məsələ olmaqdan çıxıb duyulan bir həqiqətə çevrilir. O gecə də belə idi. Yəhya ölümün nə vaxt gələcəyini bilmirdi, lakin onun qapının astanasında dayandığını duyurdu. Bu duyğu qorxuya bənzəmirdi. Çünki qorxu insanın bilmədiyi bir şey qarşısında geri çəkilməsindən doğar, Yəhya isə ömrünün böyük bir qismini məhz bilmədiyi şeyin ardınca getməklə keçirmişdi.
Çırağın zəif işığında qarşısındakı kitabı açdı. Vərəqlərdən birinin üzərində barmaqlarını gəzdirdi. Bu yazıya neçə il əvvəl nəzər saldığını xatırlamağa çalışdı, lakin yadına düşmədi. Sonra kitabı asta hərəkətlə bağladı. Hiss etdi ki, bu gecə oxumağın zamanı deyil. Bəzi gecələr vardır ki, insan kitab açsa belə, sətirlər gözünün qabağından keçib gedər, mənaları isə qəlbinə yetişməz. Çünki həmin gecələrdə insanın qarşısında kitab deyil, öz ömrü açılar.
Yəhya başını divara söykədi və gözlərini yumdu. Şamaxı yadına düşdü. Şamaxının səhərləri, dağların ətəyində yerləşən evlər, soyuq bulaqlar, mədrəsənin daş divarları, uşaqlıq illərində eşitdiyi səslər, atasının ağır və ölçülü danışığı, anasının ocaq başında çörək bişirərkən söylədiyi dualar, ilk dəfə kitabın qoxusunu duyduğu günlər və adını bilmədiyi bir həqiqətin ardınca düşdüyü o uzaq çağlar bir-birinin ardınca yaddaşında canlandı. İnsan qocaldıqca keçmişin özündən daha yaxın görünməsinə təəccüblənir. Bir zamanlar illərlə uzaqda qalan hadisələr ömrün sonuna doğru sanki dünən baş vermiş kimi yaddaşın qarşısında dayanır.
Qapı astaca döyüldü. Yəhya gözlərini açdı. Bir müddət səs çıxarmadı. Qapı yenidən döyüldü.
- Gəl.
Qapı açıldı və gənc bir mürid içəri daxil oldu. O, ehtiramla başını aşağı salaraq salam verdi. Sonra qapını örtüb bir qədər kənarda dayandı. Gəncin üzündə gecənin yorğunluğu ilə yanaşı, izah edə bilmədiyi bir nigarançılıq vardı.
- Yaxın gəl, - dedi Yəhya.
Gənc yaxınlaşıb onun qarşısında oturdu. Bir müddət hər ikisi susdu. Yəhya çırağa baxırdı. Gənc isə şeyxin çöhrəsindən ayrılmayan qəribə sakitliyi seyr edirdi. O, neçə gündür ustadının əvvəlkindən daha az danışdığını görürdü. Bu gecə isə Yəhyanın səsində elə bir təmkin vardı ki, gəncin ürəyinə ağır bir duyğu düşmüşdü.
Nəhayət, gənc soruşdu:
- Həzrət, yuxuya getməmişdiniz?
Yəhya asta təbəssümlə cavab verdi:
- Yuxu bu gecə mənim qapımı döyməz.
- Nə üçün?
- Bəlkə də məni başqa bir yuxuya hazırlayır.
Gənc nə demək istədiyini anlamadı.
- Sizi narahat edən bir şey vardır?
- İnsan ömrünün sonunda narahatlıq axtarmamalıdır. Narahatlıq ömrün əvvəlində lazım olur ki, adam yolunu azmasın.
- Bəs ölüm?
Yəhya ona baxdı.
- Ölüm?
- Bəli.
- Nədən qorxursan?
Gənc bir qədər tərəddüd etdi:
- Sizi itirməkdən.
Yəhyanın nəzərləri yumşaldı.
- Məni itirməkdən qorxma. İnsanın birini itirməsi onun həqiqətən yox olması demək deyildir.
- Bəs nə deməkdir?
- Sənin gözünün onu görməməsi.
Gənc başını aşağı saldı.
Yəhya çırağın alovuna baxaraq dedi:
- Bax, bu çırağa.
- Baxıram.
- Alov yanarkən onun nə qədər ömrü qaldığını bilirsənmi?
- Xeyr.
- Mən də bilmirəm. Lakin bir şeyi bilirəm: alov özündən sərf etmədən ətrafına işıq verə bilməz. İnsan ömrü də belədir. Yaşadıqca özündən əskilər. Fəqət insanın ən böyük yanlışı odur ki, əskildiyini yalnız sonuna yaxın dərk edər.
Gənc bir müddət susduqdan sonra soruşdu:
- Bəs insan nə üçün yaşayır?
Yəhya gözlərini çıraqdan ayırmadan dedi:
- Bu sualın cavabını axtarmayan adamın uzun ömrü olsa belə, onun ömrü qısa sayılar.
- Siz cavabını tapdınızmı?
Yəhya ilk dəfə başını qaldırıb gəncin üzünə baxdı.
- Tapdığımı zənn etdiyim çox cavab oldu. Sonra onların arxasında başqa suallar gördüm.
- Bəs indi?
- İndi bilirəm ki, insan həqiqəti tapdığını söylədiyi gün həqiqətdən uzaqlaşmağa başlayır.
Gənc heyrətlə ona baxdı.
- Nə üçün?
- Çünki həqiqət insanın mülkü deyil.
Hücrənin içində yenidən sükut yarandı.
Çöldə külək gücləndi. Daş divarların arasından keçən meh qapının altından içəri doldu və çırağın alovunu titrətdi. Gənc qeyri-ixtiyari şəkildə dönüb qapıya baxdı.
Yəhya isə gülümsədi.
- Qorxdun?
- Xeyr.
- İnsan qorxduğunu çox vaxt özündən də gizlədər.
Gənc başını aşağı saldı.
- Mən ölüm haqqında çox düşünürəm.
- Ölüm haqqında çox düşünmək də bəzən insanın özünə bağlanmasının başqa bir şəkli olur.
- Necə?
- Adam ölümündən qorxduğunu zənn edir. Əslində isə çox vaxt itirəcəyi şeylərdən qorxur. Adından, malından, sevdiklərindən, xatirəsindən, bəzən, hətta öz yaxşı adından. Nəfsin ən böyük hiylələrindən biri budur ki, insana özünü qorumağı nəsihət edər. Halbuki insanın illərlə qoruduğu şeylərin bir qismi elə onun öz zindanıdır.
Gənc başını qaldırdı.
- Nəfs insana düşməndirmi?
- Nəfsini düşmən hesab edib ondan qaçan adam da onu özü ilə birlikdə aparır.
- Bəs nə etmək gərəkdir?
Yəhya bir müddət düşündü.
- Onu tanımaq.
- Sonra?
- Hakim etmək yox.
- Bəs öldürmək?
Yəhya yüngülcə başını yellədi.
- İnsan nəfsini öldürdüyünü söylədiyi an çox vaxt nəfsinin ən gizli surətinə xidmət edir.
Gənc susdu. Yəhya əlini dizinin üstünə qoydu və sanki uzun illərin yaddaşından bir söz axtarırmış kimi asta danışdı:
- Mən gənc ikən elə bilirdim ki, həqiqətə çatmaq üçün dünyadan uzaqlaşmaq gərəkdir. Sonra anladım ki, insan dünyadan qaçmaqla özündən qaça bilməz. Xəlvətə çəkiləndə adamın qarşısında ilk duran yenə özüdür.
- Bəs xəlvət nədir?
- Xəlvət divarların arasına çəkilmək deyildir. Xəlvət insanın öz yalanları ilə tək qalmasıdır.
Gənc bu sözlərdən sonra uzun müddət danışmadı.
Yəhya onun üzünə baxıb soruşdu:
- Sən nə üçün mənim yanıma gəldin?
- Sizi görmək istədim.
- Bəs məni gördün?
Gənc tərəddüd etdi.
- Bəli.
- Yox. Sən mənim çöhrəmi gördün. İnsan bir adamı görmək üçün onun sözündən, susmağından və yoxluğundan da keçməlidir.
Gənc başını aşağı əydi. Yəhya bunu görüb yumşaq səslə dedi:
- Özünü günahlandırma. İnsan başqasını tanımağa çalışmazdan əvvəl öz içində nə qədər yad olduğunu dərk etməlidir.
Çöldə küləyin səsi daha da gücləndi. Yəhya qapıya tərəf baxdı.
- Bakı qəribə şəhərdir.
Gənc gülümsədi.
- Nə mənada?
- Bu şəhərdə dəniz insanı uzaqlara çağırır, daş divarlar isə onu öz içində saxlayır.
- Siz Bakını sevirsiniz?
Yəhya bir müddət susdu.
- Mən Bakını sevməmişdən əvvəl onun məni dəyişdirdiyini anladım.
- Necə dəyişdirdi?
- Buraya gəldiyim gün mən özümü axtaran bir adam idim. İllər keçdikcə gördüm ki, insanın axtardığı yer dəyişdikcə özü də dəyişir. Şamaxıda başqa Yəhya idim. Bakı məni başqa Yəhyaya çevirdi.
Gənc diqqətlə dinləyirdi.
- Burada çox şey gördünüzmü?
- Görülən çox şey oldu.
- Hansı ən ağır idi?
Yəhya dərhal cavab vermədi.
Sonra dedi:
- İnsanların özlərini haqlı görmək uğrunda bir-birinə etdikləri.
- Bəs ən gözəl nə idi?
Yəhyanın çöhrəsində zəif təbəssüm yarandı.
- Bir insanın öz qəlbində həqiqətə yer açması.
- Belə adam çox gördünüz?
- Az.
- Niyə?
- Çünki insanın qəlbi çox vaxt özünə kifayət qədər dar gəlir. Orada həqiqətə yer açmaq üçün əvvəlcə bir çox şeyi çıxarmaq gərəkdir.
Gənc soruşdu:
- Nəyi?
- Özünü.
Bu dəfə gənc heç nə demədi.
Yəhya isə gözlərini yumdu.
Onun yaddaşında Şamaxının səhərləri yenidən canlandı. Bir uşaq həyətin kənarında dayanmış, dağlara baxırdı. Atası arxadan ona yaxınlaşmışdı.
"Böyüyəndə bilərsən."
Uşaq soruşmuşdu:
"Bəs vaxt nə vaxt gəlir?"
İllər keçmişdi. İndi həmin uşaq qocalmışdı. Lakin sual hələ də onunla idi.
Yəhya gözlərini açdı.
- Mən uşaqlıqda bir sual vermişdim.
- Nə sual?
- İnsan öldükdən sonra hara gedir?
- Bəs cavabı tapdınız?
Yəhya gülümsədi.
- İndi başa düşürəm ki, mən o vaxt yanlış sual vermişəm.
- Niyə?
- Çünki insan ölümündən sonra hara gedəcəyini soruşmazdan əvvəl həyatda ikən harada olduğunu bilməlidir.
Gənc bu sözlərə cavab tapmadı. Yəhya da cavab gözləmirdi.
Çünki bəzi sözlər cavab almaq üçün deyil, insanın daxilində uzun müddət yaşamaq üçün söylənər.
Çırağın yağı azalmışdı. Alov əvvəlkindən daha zəif yanırdı.
Gənc bunu görüb qalxmaq istədi.
- Yağ gətirim?
Yəhya əlini qaldıraraq onu saxladı.
- Qoy.
- Amma sönəcək.
- Bəlkə də vaxtıdır.
Gənc yerindəcə donub qaldı.
Yəhya çırağa baxırdı.
- Hər işığın bir sonu vardır, - dedi. - Fəqət işığın sönməsi nurun heç vaxt mövcud olmadığını göstərməz.
Gənc gözlərini yerə dikdi.
- Həzrət, siz bu gecə qəribə danışırsınız.
Yəhya asta səslə cavab verdi:
- Bəlkə də bu gecə danışan mən deyiləm.
Gənc başını qaldırdı.
- Kimdir?
Yəhya cavab vermədi.
Bir müddət sonra çöldən sübhə yaxınlaşan gecənin o qəribə səssizliyi duyuldu. Şəhərin uzaq tərəfində bir itin hürüşməsi eşidildi. Sonra hər şey yenidən susdu.
Yəhya gəncə baxdı.
- Get, yat.
- Sizi tək qoyum?
- Mən tək deyiləm.
- Kiminləsiniz?
Yəhya gözlərini yumdu.
- Ömrümlə.
Gənc ayağa qalxdı. Qapıya tərəf addımladı. Əlini qapının dəstəyinə qoyduqda Yəhyanın səsi yenidən eşidildi:
- Bir şeyi unutma.
Gənc dönüb baxdı.
- Buyurun.
- İnsan dünyaya gəldiyi gün yola düşər. Lakin çoxu bunu ömrünün sonuna yaxın anlayar.
Gənc başını əydi.
- Bəs yol haraya aparır?
Yəhya cavab verdi:
- Sənin özündən gizlətdiyin yerə.
Gənc qapını açıb çıxdı.
Qapı örtüldü.
Yəhya yenidən tək qaldı.
Hücrədə yalnız çırağın zəif alovu vardı.
O, əllərini dizlərinin üstünə qoyub bir müddət sakit oturdu. Sonra başını qaldıraraq tavana baxdı. Gözlərinin önündən bir ömür keçirdi: Şamaxının daş küçələri, mədrəsənin qapısı, Şeyx Sədrəddinin bağı, uzun xəlvətlər, Bakı, saray, müridlər, dostlar, düşmənlər, ayrılıqlar, ölümlər, yazılmış kitablar, deyilməmiş sözlər və insan qəlbinin heç bir tarixçinin yaza bilməyəcəyi qədər gizli sirləri bir-bir onun yaddaşından keçdi.
O zaman Yəhya anladı ki, insanın ömrü əslində xatirələrdən ibarət deyil. Ömür insanın toxunduğu qəlblərdən ibarətdir. Bir insanı incitmisənsə, onun yaddaşında qalmısan. Birinə ümid vermisənsə, onun sabahında qalmısan. Bir insanın yolunu dəyişmisənsə, öz yolunun bir parçasını onun yoluna vermisən.
İnsan gedər. Lakin onun toxunduğu hər şey dərhal onunla birlikdə getməz.
Yəhya bunu düşündükdə ilk dəfə ölümün özündən deyil, insanın yaşayıb heç bir iz qoymadan getməsindən qorxduğunu anladı.
Çıraq daha bir dəfə titrədi. Sonra alov bir qədər kiçildi.
Yəhya əllərini qaldırıb dua etdi. Səsi o qədər alçaq idi ki, sözlərin heç biri divarların o üzünə keçmədi. Lakin bəzi duaların eşidilməsi üçün səsə ehtiyac yoxdur.
Sübh yaxınlaşırdı. Bakı hələ yuxuda idi. Dənizin üzərində qaranlıq yavaş-yavaş açılırdı. Uzaqlarda ilk quş səsləri eşidildi.
Yəhya gözlərini açdı. Çıraq sönmək üzrə idi. O, alova son dəfə nəzər saldı və içindən keçirdi ki, insan ömrü də buna bənzəyir: bir vaxtlar bütün otağı işıqlandıran alov bir gün yalnız öz fitilinin başında titrəyər, sonra gözlə görünməyəcək qədər kiçilər. Fəqət alovun ömrünü onun son anı ilə ölçmək ədalətsizlikdir; çünki o, yanarkən qaranlığın içində öz payına düşən yeri işıqlandırmışdır.
Qapının o biri tərəfində sübhün ilk işartısı görünürdü. Yəhya qalxmağa çalışdı. Bir anlıq əlləri titrədi. Sonra yenidən yerinə oturdu. Bu dəfə üzündə qəribə bir rahatlıq vardı. Sanki çoxdan gözlədiyi bir qonağın gələcəyini artıq bilirdi. O qonağın adını söyləməyə ehtiyac yox idi.
Yəhya başını qapıya tərəf çevirdi. Sübh işığı daş döşəmənin üstünə düşürdü. Bakı yavaş-yavaş oyanırdı. Şəhər bilmirdi ki, bu səhər onun içində yaşayan qoca şeyxin son səhərlərindən biridir.
Bazarlar yenə açılacaq, dəniz yenə sahilə toxunacaq, sarayın divarları günəşin işığı altında yenə parlayacaq, insanlar öz qayğılarının ardınca gedəcəkdilər. Heç kəs dünyanın öz qaydasınca davam etməsinə təəccüblənməyəcəkdi. Çünki insanın ölümü dünya üçün çox vaxt yalnız bir nəfərin yoxluğudur; lakin həmin bir nəfərin daxilində bütöv bir dünya daşıdığını dünya çox gec anlayır.
Yəhya isə son dəfə gözlərini yumdu. Şamaxı yenidən onun qarşısında göründü. O şəhərin səhəri, daş küçəsi, atasının səsi, anasının ocağı, mədrəsənin qapısı və uzaqda onu gözləyən naməlum yol...
Bütün ömrü sanki bir an içində yenidən başlanırdı.
Və Yəhya anladı ki, insanın son gecəsi əslində heç zaman yalnız son gecə deyil. Bəzən son gecə ilk səhərin astanasıdır.
Çıraq nəhayət, söndü. Lakin səhər artıq açılmışdı.
© Müəllif hüquqları qorunur! Mətndən istifadə etdikdə istinad mütləqdir!
