May günəşinin divar kağızındakı solğun, saralmış gülləri canlandırdığı otaqda saatın kəfkirindən başqa hər şey susmuşdu. Pəncərədən tökülən gur, ipək kimi yumşaq işıq zolağı havada uçuşan təbaşir zərrəciklərini aşkar edir, gətirib bir vaxtlar tünd qəhvəyi olan, indi isə kənarları sürtülməkdən ağarmış yazı masasının üzərinə sərirdi.
Təranə müəllimə əllərinə baxdı. Barmaqlarının boğumlarında, dırnaqlarının kənarındakı incə, dərin qırışlarda otuz beş ilin təbaşir tozu hopub qalmışdı. Yuyunmaqla, silinməklə təmizlənən bəyazlıq deyildi bu; dərinin altına, taleyin xətlərinə işləmiş, ömürboyu ödənilən müqəddəs bir borcun peşə naxışı idi. Aşağıdan - məktəb həyətindən gələn musiqi sədaları, uşaqların bir-birinə qarışan sevincli qışqırıqları, valideynlərin fərəh dolu pıçıldaşmaları bu otağın divarlarına dəyib geri qayıdırdı. Orada, o qaynar səs-küydə ölkənin gələcək mənzərəsi addımlayırdı. Burada isə səssizcə bir canlı tarix tamamlanırdı.
Masanın üzərində Təranə müəllimənin sonuncu rəhbərlik etdiyi sinfin jurnalı dururdu. Qalın, tünd cildli dəftər. Bir azdan o jurnalı arxivə təhvil verəcək, şəxsi əşyalarını kiçik toxuma çantasına yığıb bu qapıdan birdəfəlik çıxacaqdı. Direktorun təbrik nitqi, həmkarlarının gətirdiyi rəngbərəng qızılgüllər, qucaqlaşmalar geridə qalmışdı. Hamı elə bilirdi ki, o, sadəcə təqaüd yaşı çatdığı üçün dincəlmək istəyir. Cəmiyyət üçün bir müəllimin gedişi sadəcə bir ştat cədvəlinin yenilənməsidir. Lakin heç kim bilmirdi ki, insan eyni otaqda, eyni lövhənin qarşısında otuz beş il dayana bilməzdi, əgər içindəki o gizli saat hər gün eyni nöqtədən geri saymasaydı.
O, əlini uzadıb jurnalın küncünü qaldırdı. Amma barmaqları bu günün dərslərinə deyil, rəfin ən alt qatından çıxardığı, üz qabığı sapsarı saralmış, 1996-cı ilin dəftərinə getdi. İllərdir özü ilə sinifdən-sinfə, otaqdan-otağa daşıdığı, dövrün bütün fırtınalarından qoruyub şəxsi arxivində saxladığı o qədim dəftərə. Vərəqlədi. Səhifələrin qoxusu dəyişmişdi; köhnə kağız yardımı və rütubət qoxusu deyil, sanki vaxtın özünün donmuş nəfəsi gəlirdi o sətirlərdən. Səhifə otuz iki. Doqquzuncu sinif. Adlar ard-arda düzülmüşdü. Mürəkkəb rəngləri solmuşdu, bəzi qiymətlərin kənarı silinmişdi. Amma bir adın qarşısı tamamilə təmiz idi. Nə bir qiymət yazılmışdı, nə də bir qeyd var idi. Sadəcə, adın altından qələmlə incə bir xətt çəkilmişdi: Emin Abdullayev. Təranə müəllimə gözlərini yumdu. Göz qapaqlarının arxasından o uzaq noyabr gününün soyuq, quru ayazı sızdı otağa.
Doxsanıncı illərin ortaları idi. Müharibənin təzəcə səngidiyi, cəmiyyətin mənəvi və maddi sarsıntılar içində özünə yer axtardığı, məktəblərin soyuq sinif otaqlarında qəzet kağızları ilə pəncərə bərkidilən çətin dövrlər... O vaxt Təranə gənc idi. Universitet bitirməyin, publisistik məqalələrlə tanınmağın, pedaqoji mühitdə fərqlənən gənc mütəxəssis olmağın gətirdiyi bir məsuliyyət, bəlkə də dikbaşlıq var idi içində. Dünyanın bütün mənəvi qanunlarını bildiyini zənn edirdi. Pedaqogika onun üçün dəqiq bir sxem kimi idi; səhv bəllidir, düz bəllidir, ortada qalanlar isə sadəcə iradəsizlərdir. İnsan faktorunun mürəkkəbliyi, o yaş qrupunun daxili qırıqlıqları bəzən gənc mütəxəssis iddialarının kölgəsində qalırdı.
Həmin gün məktəbdə böyük bir hay-küy qopmuşdu. Sinif otaqlarının birindən, hər kəsin gözü qarşısında çox bahalı, o dövr üçün tapılmayan bir qol saatı və bir qədər pul itmişdi. Şübhələr, pıçıltılar bir nəfərin üzərində cəmləşmişdi - həmişə arxa sırada oturan, köhnə geyimli, dərslərdə dinməz-söyləməz pəncərədən bayıra baxan Eminin. Kimisə şahid gətirmişdilər, kiminsə nəsə gördüyünü demişdilər. Sinif otağındakı o sosial bərabərsizlik, dövrün gətirdiyi yoxsulluq pıçıltıları dərhal şübhələri ən zəif bəndə tərəf yönəltmişdi. Təranə müəllimə sinfə girəndə uşaqların hamısı ayaqüstə idi. Emin isə başını aşağı salıb oturmuşdu. Gənc müəllimə uşağın bu sükutunu, bu sakitliyini günahın etirafı kimi qəbul etdi. Onun təsəvvüründə dürüst insan hayqırmalı, özünü müdafiə etməli idi. Susmaq - təqsirin imza yeri idi.
- Dur ayağa, Emin, - demişdi. Səsi o qədər soyuq, o qədər kəsərli çıxmışdı ki, özü də diksinmişdi.
Uşaq ayağa qalxmışdı. Gözlərində qorxu yox idi, qəribə, böyüklərə xas bir kədər var idi. O baxışlarda "mən etməmişəm" cümləsi gizlənmişdi, amma dildən çıxmağa tələsmirdi.
- Müəllim, mən... - deyə pıçıldamışdı.
- Cümləni bitirmə, - Təranə müəllimə onun sözünü qılınc kimi kəsmişdi. - Biz burada sənə inanmağı öyrənirdik, sən isə bizə yalan satmağı seçdin. Bu sinifdə dürüstlükdən baha heç nə yoxdur. Sənin yerin bura deyil.
O, prinsiplərinin dalğasında o qədər kor olmuşdu ki, uşağın titrəyən əllərini, rənginin ağarmasını görmədi. Protokollar yazıldı, valideyn çağırıldı. Emin o gündən sonra məktəbə gəlmədi. Bir neçə ay sonra sənədlərini götürüb başqa bir rayona köçdüklərini eşitdi. Həqiqət isə cəmi yarım il sonra - yazın gəlişi ilə üzə çıxdı. Saatı da, pulu da gizlədən tamam başqa birisi idi; məktəbin ərköyün, hər kəsin sevimlisi olan bir uşağı. Hər şey aşkar olanda Təranə müəllimənin içində qədim bir imarət uçub dağıldı. O, ədalət naminə böyük bir qurban verdiyini düşünürdü, sən demə, öz iddialarının qurbanı elə o səssiz uşaq olmuşdu. Pedaqoqun ən böyük qorxusu bir insan taleyini səhv cümlə ilə yaralamaqdır. Otuz beş il ərzində hər "Son zəng"də, hər məzun gecəsində Təranə müəllimə o arxa sıraya baxırdı. Orada heç kim oturmurdu, amma o boşluq məktəbin ən ağır yeri idi.
Dəhlizdəki ayaq səsləri düşüncələrini qırdı. Musiqi dayanmışdı. Tədbir bitmişdi, həyətdəki izdiham yavaş-yavaş dağılırdı. O, gözlərini silib jurnalın səhifəsini bağladı. Əllərini masanın üzərinə qoyub ayağa qalxmaq istəyirdi ki, qapı yavaşca, tərəddüdlə döyüldü.
- Gəlin, - dedi Təranə müəllimə. Səsi uzun müddət danışmayan insanların avazı kimi bir az xırıltılı çıxmışdı.
Qapının xəfif cırıltısı ilə içəri hündürboylu, saçlarının gicgahlarına dən düşmüş, tünd rəngli kostyumda bir kişi daxil oldu. Əlində heç bir çiçək yox idi. Çantası da yox idi. Eləcə, qapının ağzında dayanıb otağa göz gəzdirdi. Baxışları lövhədə, divardakı köhnə xəritədə, pəncərənin kənarındakı dibçəklərdə gəzdi və nəhayət, masanın arxasında dayanmış qoca qadının üzündə dayandı. Təranə müəllimənin ürəyi qəfil bir təhlükə hissi ilə sıxıldı. İnsan yaşlandıqca üz cizgilərini unuda bilərdi, amma baxışların o gizli tezliyini, ruhun rəngini heç vaxt unutmurdu. O gözlər - otuz il əvvəlki o soyuq noyabr günündə pəncərədən bayıra baxan, dilsiz-ağızsız ittihamı qəbul edən gözlər idi.
- Salam, Təranə müəllimə, - dedi qonaq. Səsi o qədər sakit, o qədər təmkinli idi ki, otaqdakı saatın səsi birdən-birə yoxa çıxdı.
- Emin?.. - Təranə müəllimənin dodaqları güclə tərpəndi. O, masanın kənarına söykəndi. Dizləri onu saxlamırdı. Hiss etdi ki, illərdir qaçdığı o böyük mənəvi məhkəmə divarları indicə bu otaqda qurulur.
- Tanıdınız... - Emin yavaş addımlarla yaxınlaşdı. Hər addımında sanki zaman geriyə fırlanırdı. - Mən elə bilirdim unudulmuşam. Bu məktəbdən gəlib-gedən yüzlərlə məzunun içində mənim adım çoxdan silinib getmiş olar.
- Silinməyib, Emin. Bəzi adlar var ki, onları nə qədər silsən də, kağızın canı zədələnir, izi qalır, - Təranə müəllimə başını aşağı saldı. Göz yaşları gözünün qırağı ilə süzülüb masanın üzərinə, o köhnə jurnalın cildinə düşdü. - Mən... mən sənə qarşı çox böyük günah işlətdim. İllərdir bu otaqda o qapıya baxıram. Hər dəfə içəri kimisə çağıranda elə bilirdim sən gələcəksən, mənə deyəcəksən ki, müəllim, axı mən etməmişdim...
Emin masanın qarşısında dayandı. O, gənc müəlliməsinin qarşısında dayanan o qorxaq, sınmış uşaq deyildi artıq. Çiyinlərində həyatın bərkitdiyi bir kişinin bütövlüyü, baxışlarında isə böyük bir səmimiyyət var idi. O, əlini cibinə saldı, kənarları azca didilmiş, dördbucaq şəklində bükülmüş köhnə bir vərəq çıxarıb masanın üzərinə, Təranə müəllimənin əllərinin yanına qoydu.
- Bu nədir? - deyə müəllimə soruşdu.
- Açın, baxın.
Təranə müəllimə titrəyən barmaqları ilə vərəqi açdı. Bu, köhnə bir dəftər vərəqi idi. Üzərində onun öz xətti ilə, qırmızı mürəkkəblə yazılmış bircə cümlə var idi. O vaxt, o hadisədən bir neçə gün əvvəl, Eminin yazdığı bir inşa tapşırığının altına yazılmışdı: "Sənin cümlələrində böyük bir ədalət hissi var, Emin, çalış, həyatda bunu itirməyəsən."
- Mən o məktəbdən çıxanda, - dedi Emin, baxışlarını pəncərədən süzülən işığa dikərək, - içimdə hamıya, bütün dünyaya qarşı dəhşətli bir nifrət var idi. Hamını düşmən sayırdım. Atam mənə dedi ki, əgər sən susub oturub özünə yazığın gəlməsini gözləsən, həqiqətən də o oğruya çevriləcəksən. Get, özünü sübut et. Mən bu vərəqi cibimdə saxladım. Hər dəfə çətinliyə düşəndə, hər dəfə haqsızlıqla qarşılaşanda bu qırmızı mürəkkəbə baxdım. Sizin o amansızlığınız, məni dinləmədən verdiyiniz o hökm mənim uşaqlığımın ən böyük sarsıntısı oldu, bəli. Amma həm də ən böyük dərsi oldu.
- Necə yəni? - Təranə müəllimə gözlərini qaldırdı.
- Mən hüquqşünas oldum, müəllim, - Emin yavaşca gülümsədi. Onun təbəssümündə heç bir acıq, heç bir qisas hissi yox idi. - İndi mənim işim insanları dinləməkdir. Ən günahkar görünən adamın belə son cümləsini bitirməsinə icazə verirəm. Çünki bilirəm ki, bir insanın səssizliyi onun təqsiri yox, sadəcə bu dünyaya qarşı olan qürurudur. Mən o dərsi bu otaqda aldım. Siz mənə ədalətin nə olduğunu onun yoxluğu ilə öyrətdiniz. Cəmiyyətdə qanunların rəsmi maddələrindən daha vacib bir şey var - insan nəfəsini, onun daxili harayını eşidə bilmək.
Otağa qəribə bir sakitlik çökdü. Bu, fırtınadan sonrakı o ağır, lakin təmiz hava kimi idi. İki insan - biri ömrünün son səhifəsini bağlayan qoca müəllim, digəri isə həyatın ortasında mətinliklə dayanan köhnə şagird - bir-birinin üzünə baxırdı. Ortadakı o otuz illik uçurum saniyələr içində dolmuşdu.
Emin irəli yeriyib Təranə müəllimənin qarşısında əyildi. Onun bəyaz təbaşir tozlu, qırışmış əlini götürüb hörmətlə dodaqlarına apardı. Bu, təkcə bir müəllimə edilən ehtiram deyil, həm də keçmişlə barışmağın mənəvi möhürü idi.
- Mən sizdən incik deyiləm. Çoxdan bağışlamışam. Bu gün bura gəlməkdə məqsədim sadəcə o idi ki, sonuncu iş gününüzdə ürəyinizdə heç bir yük qalmasın. Siz pis müəllim deyildiniz, Təranə müəllimə. Siz sadəcə insan idiniz. İnsanlar isə səhv edirlər. Əsas odur ki, o səhvlərin içindən başqa bir insan doğulsun.
O, vərəqi masanın üzərində qoyub arxaya çevrildi. Gəldiyi kimi, səssiz, təmkinli addımlarla qapıya tərəf getdi. Qapının dəstəyini tutub bir anlıq dayandı, geri baxmadan pıçıldadı:
- Son zənginiz mübarək, müəlliməm.
Qapı bağlandı.
Təranə müəllimə masanın arxasında tək qaldı. Amma bu tənhalıq bir az əvvəlki kimi boğucu, qaranlıq deyildi. O, əlini sinəsinə qoydu; illərdir orada döyünən, onu incidən o ağır daşın yox olduğunu, yerində yüngül, ilıq bir boşluğun qaldığını hiss etdi. Vicdan bəraət qazananda zamanın da hökmü dəyişir.
Həyətdə birdən-birə məktəbin o qədim, cingiltili bürünc zəngi çalınmağa başladı. Səs dalğa-dalğa otağa dolur, divarlara toxunur, pəncərədən çıxıb göylərə ucalırdı. Bu səs artıq onun üçün ayrılığın, qocalığın və unudulmağın simvolu deyildi. Bu, ruhun azadlığa çıxdığı mənəvi bir bəraət sədası idi.
Təranə müəllimə masanın üzərindəki köhnə jurnalı götürdü, yavaşca bağladı. Çantasını çiyninə saldı, əlindəki təbaşir tozunu silmədən, üzündə otuz beş ildən sonra ilk dəfə yaranan daxili bir hüzur və təbəssümlə otağın işığını söndürdü. O, dəhlizlə addımlayanda artıq tamamilə azad idi.
© Müəllif hüquqları qorunur! Mətndən istifadə etdikdə istinad mütləqdir!
