Qardaşı itkin düşəndə o, əvvəlcə zamanın dayanacağını düşündü. Elə bildi ki, həyat həmin gün, 1992-ci ilin mayında bir yerdə donacaq və bir də heç nə əvvəlki kimi olmayacaq, həyat davam etməyəcək. Bir də qardaşı qayıdanda hər şey yoluna düşəcək. Amma zaman dayanmadı. Ən böyük haqsızlıq da elə bu oldu: həyat heç bir anın yüzdə biri qədər də dayanmadı, davam etdi, özü də əvvəlkindən daha sürətli: günəş çıxdı, insanlar güldü, çörək bişdi, uşaqlar böyüdü, üzüklər taxıldı, toylar oldu...
Bircə onun içində nə isə qırıldı. Qırıqlar ruhunun içinə dağıldı, iti küncləri ruhunu dəlik-deşik etdi, o yaraların qanı da elə öz içinə axdı. "İtkin" sözü əvvəlcə ona yad gəldi. İtkin nə ölüdür, nə diri, nə canlıdır, nə ruh. İtkin bir insanın taleyinin açıq qalmasıdır. O gündən sonra o, açıq qalmış bir qapı ilə yaşadı. Hər səhər duranda o qapıya baxdı, hər gecə yatanda içində bir sual daşıdı: görəsən, indi haradadır? Hər qurtum suda, hər tikə yeməkdə onun ac-susuz olub-olmadığını düşündü. Hər soyuq düşəndə əyninə isti paltosunu geyinəndə, bəlkə də qardaşının haradasa soyuqda ayaqyalın, başıaçıq qaldığını dərd elədi özünə. Onu da dərd elədi, o birini də dərd elədi, elə dərdi dərd üstünə taya kimi yığa-yığa ömrünü gün-gün geri yaşadı. Bəlkə də heç yaşamadı, eləcə Allahın verdiyi ömrü sürdü. Hərdən üsyan elədi, hərdən şükranlıq elədi, hərdən də... Hərdən də heç nəyə gücü çatmadı, çarəsizliyin ən dərin quyusunda boğulub eləcə ağladı.
Olurdu bəzən, kimsə deyirdi ki, gör neçə illər keçib, indiyə qədər bir xəbər çıxmayıb, bir məktub yazmayıb, bir zəng vurmayıb, yəqin şəhid olub. Susurdu. Susmaq onun müdafiəsi idi. Çünki qardaşına şəhid demək, torpağın altında onun üçün bir yer təsəvvür etmək demək idi. O isə qardaşını torpağın altına sığışdıra bilmirdi. Onun üçün qardaşı hələ, haradasa nəfəs alan, haradasa bir ağacın dibində oturub sərhədləri olmayan səmadakı azad, bəxtəvər buludlara qoşulub öz yurduna, öz ocağına qayıtmaq arzusu ilə göylərə gözlərini dikən bir adam idi. O, sağollaşmadan, vidalaşmadan, salamatlaşmadan, belə səssiz-sədasız getməzdi. Müharibəyə gedəndə "qayıdacam" demişdi axı. Sözündən çıxmazdı...
Ümid çoxlarının düşündüyü kimi işıq deyilmiş. Ümid ağır yük imiş. Ümid insanın çiynində illərlə daşınan bir daş imiş. O daşla gülmək olmur. O daşla ən çox sevdiyin musiqinin sədaları altında qol qaldırıb rəqs etmək olmur. O daşla al-əlvan geyinmək olmur. Bu "olmur"lar o qədər çoxdur ki...
O, qırmızı geyinmədi.
Qırmızı onun üçün həyatın öz rəngi idi. Həyat kimi qaynar, şaqraq... Qırmızı qan, sevgi, hərarət, toy, bayram, gənclik idi. Amma bu rəng onun üçün qardaşının itkin düşdüyü vaxtdan, sanki sorğu-sual oldu: "Qırmızı geyinsəm, küçəyə çıxsam, birdən döngədə qardaşım çıxar qabağıma, deyər, utanmırsan, qardaşın itkin düşüb, nə ölüsündən xəbərin var, nə dirisindən, qırmızı geyinmisən?!. O deməsə də, mən deyərəm özüm-özümə. Necə ki, elə indi deyirəm".
Bəzən güzgü qarşısında dayanırdı. Qırmızı bir köynəyi əlinə alırdı. Barmaqları parçanın üstündə titrəyirdi. Sonra köynəyi yenə də şifonerdən səliqə ilə asırdı. Elə bil qardaşının baxışları arxadan onu izləyirdi. Elə bil hər sevinc anı onun yoxluğuna xəyanət idi.
Qonum-qonşu tez-tez toya-nişana çağırırdı. Bir ayağı gedirdi, bir ayağı evin kandarından bayıra çıxa bilmirdi. Hərdən qorxurdu ki, getməsə, elə bilərlər, gözü götürmür, istəmir kiminsə xoşbəxtliyini görə. Ürəyində o qədər suallar qaynadırdı ki, axırı özü də yorulub gedirdi şadlıq məclisinə. Musiqiçilər cuşa gəlib toyxananın ab-havasını coşduranda ürəyi bərk-bərk döyünməyə başlayırdı, hamı əl qaldırıb oynayırdı, yallı gedirdi, halay çəkirdi. Əllər rəqs üçün göyə qalxanda, onun baxışları kədər üçün aşağı düşürdü. Kim çağırır-çağırsın, rəqs etmirdi. Çünki oynamaq onun üçün azadlıq idi. Azadlıq isə yalnız qardaşı qayıdandan sonra mümkün olacaqdı. Ancaq onda əlləri göyərçin qanadı kimi qalxacaqdı, ən sevimli rəqsini qardaşı ilə üz-üzə oynayacaqdı... Hamı da bunu bilirdi. Hamı da bilirdi ki, o, toya gəlib elə qapının ağzında, ən ayaqda oturacaq, qonaqların şıdırğı oynadığı məqamda, nəmərini qardaşının adından yazdırıb, səssizcə, heç kimlə sağollaşmadan aradan çıxacaq.
Hərdən düşünürdü... Kaş qardaşımı müharibədən qabaq evləndirəydik, o gedəndə heç olmasa, ovunmaq üçün bir balası qalardı, ona sarılardıq, onunla nəfəs alardıq, gözümüzdə onu qardaş kimi görərdik. Amma hər dəfə bu düşüncənin ən şirin məqamında - o heç vaxt dünyaya gəlməyən xəyali qardaşı balasına sarılanda, saçını tumarlayıb qardaşının qoxusunu almağa çalışanda, sanki gözləri gözlərinə sancılırdı. Yetim, atasız böyüyən bir uşağın fəryadını görürdü o baxışlar. İllər boyu özü ilə bərabər bir qadının da yollara dikilən baxışlarını görürdü, kədərini alırdı canına. Bu fikirlərdən hövüllənib, bəzən "elə yaxşı ki, evlənməyib, heç özündən sonra yarı, balası da gözü yolda qalmayıb", deyirdi. Bilmirdi də buna sevinsin, ya kədərlənsin. Yenə də çarəsizliyə qapılıb, ağlayırdı. Çünki bunun nə yaxşısı vardı, nə pisi vardı. Nə deyə bilirdi ki, nə yaxşı ki, evlənməyib, nə deyə bilmirdi ki, kaş evlənəydi... Yenə də öz fikirlərinin, suallarının, düşüncələrinin fırtınasında əldən düşüb yorğun qalırdı.
İllər bütün bu düşüncələr, gözləmələr, ümidlər, qorxularla keçdi. Amma qəribəsi budur ki, zamanla ən çox qorxduğu qorxunun forması da dəyişdi. Əvvəllər qorxurdu ki, qardaşı sağdır, haradasa əzab çəkir, əli ona çatmır, xilas edə bilmir. Sonralar qorxdu ki, bəlkə də, heç sağ deyil. Amma ən böyük qorxusu bu idi: cavabını bilsə, nə olacaq? Bilmək onu azad edəcək, yoxsa tamam sındıracaq? Ürəyi rahatlayacaq, yoxsa əvvəlkindən daha çox yanacaq. Hansı yaxşıdır? İllərlə, ömrünün sonuna qədər qardaşının sağ olmasına ümid etmək, yoxsa şəhid olduğunu bilmək və birdəfəlik gözlərini yollardan yığışdırmaq? Hansı? Hansı daha yaxşıdır? Qorxularının ən dəhşətlisi bu idi... Bu fikir onu gecə-gündüz rahat buraxmırdı, köksdolusu nəfəs almağa, iştahla bir tikə çörək yeməyə və ümumiyyətlə yaşamağa qoymurdu. Hərdən bütün bu fikirlərdən dəli olacağından da qorxurdu. Qorxu qorxu üstə gəldikcə, hövüllənib evdən çıxırdı, tanımadığı, bilmədiyi küçələrlə hara gəldi, necə gəldi gedirdi. Əldən, ayaqdan düşənə qədər, nəfəsi kəsilənə qədər, taqətdən düşənə qədər, daha nə addımlamağa, nə də düşünməyə bir zərrə belə gücü olmayana qədər gedib dayanırdı. Bir taksi çağırıb evinə dönür, gözlərini bərk-bərk yumub yatırdı ki, daha heç nə düşünməsin...
2020-ci ildə müharibə başlayanda o, özünü yenidən 90-cı illərin qadını kimi hiss etdi. Televizordan gələn hər partlayış səsi onun içində bir xatirəni oyadırdı. Torpaqların işğaldan azad olunması, hər verilən şad xəbərdə o da heç vaxt yaşamadığı sevinci yaşayırdı. Və əmin idi ki, bütün bunlar qardaşını da ona addım-addım yaxınlaşdırır. Prezidentin "Şuşa, sən azadsan!" kəlməsi ölkə boyu bir böyük zəfərin təntənəsi kimi yayılanda o da küçələrə çıxan insan izdihamına qarışdı. Ölkənin ən böyük günü, ən böyük bayramı, ən böyük Zəfəri idi. Harada, kiminlə olduğunun fərqi yox idi indi. Sevinci içindəki kədərini aşmışdı. Qardaşı kimi, torpağı da itkin idi axı. İndi biri qayıtmışdı. Ümid yenidən göyərmişdi...
İndi gözləməsi daha çox idi. Özü-özü ilə tək qalanda nəyi, kimi, hansı xəbəri gözlədiyini səssiz də olsa belə, etiraf etməkdən qorxurdu. Amma o ümid ki var, bax, onunla gecələrini yola salır, səhərlərini açırdı...
Suverenliyin bərpasından sonra işğaldan azad edilmiş torpaqlarda həyat da dirçəlməyə başladı, zaman da. İnsanlar tavanı ağaclar olmuş evlərinə qayıtdılar, ocaqlar əvvəlkindən daha gur yanmağa başladı, təndirlərdə çörək bişdi, evlərdə yenidən dünyaya uşaqlar göz açdı. Hər doğulan uşaqda Qarabağda həyat yenidən başladı, həyat yenidən qaynadı. Amma...
Amma zamanla Birinci Qarabağ müharibəsində itkin düşən oğulların da cənazələri gəlirdi. Üçrəngli bayraqla dəfn edilirdi. Hə, torpaqlarla birlikdə itkin-şəhidlər, adlar, yarımçıq qalan talelər də qayıdırdı...
Bir gün o zəng gəldi. İllərlə gözlədiyi, qorxduğu, ağladığı həmin o zəng gəldi. Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı itkin düşmüş qardaşı artıq itkin deyildi. Ona artıq itkin-şəhid statusu verilmişdi. Onunla vida mərasimi keçiriləcək, üçrəngli bayraqla torpağa tapşırılacaqdı. Telefonu söndürüb, kənara qoyub oturdu. Sanki nə edəcəyini, nə deyəcəyini bilmədi. Bir anlıq içində qəribə bir hiss yarandı. Yox, bu, kədər deyildi təkcə. Bu, yorğunluğun bitməsi idi. Otuz il davam edən gözləmənin, intizarın, həsrətin sonu idi. İndi artıq qeyri-müəyyənlik yox idi. İndi həqiqət vardı. Ağrılı, həddindən artıq ağrılı, amma dəqiq bir həqiqət.
Dəfn günü o, qardaşını ilk dəfə olaraq tam qəbul etdi. Torpağa tapşırılan tabutla birlikdə onun "bəlkə qayıdar" ehtimalı da, ümidi də, gümanı da, hətta pənahı da dəfn olundu. Bundan sonra ağrısı bitmədi, sadəcə, ağrısının forması dəyişdi:
İndi o, itkin bacısı deyildi. İndi o, şəhid bacısı idi.
Bu adın şərəfi, qüruru, eyni zamanda da ağrısı ağırdan da ağır idi. İndi əvvəlki çarəsizliyini, başqa bir çarəsizlik əvəz etmişdi. Barışmaqdan, yaşamaqdan, nəfəs almaqdan başqa bir yol da yox idi.
Bir neçə gün sonra şəhərin mərkəzində bir vitrində qırmızı paltar gördü. Günəşin altında parlayırdı. Dayandı. Uzun müddət baxdı. İlk dəfə olaraq qırmızıdan qorxmadı. Amma indi də o qırmızını geyinə bilməzdi:
- Əvvəl qardaşım itkin idi, geyinə bilməzdim. İndi isə mən şəhid bacısıyam...
Birdən anladı ki, onun həyatı özünün özünə qoyduğu iki qadağa arasında keçib. Birincisi ümidin qadağası idi, ikincisi ehtiramın.
Və birdən sual yarandı:
- Bəs mən?
Otuz il öz həyatını təxirə salmışdı. Qardaşının taleyinə borclu yaşamışdı. İndi isə onun adı vardı, məzarı vardı, bayrağı vardı. Bəs onun özünün nəyi vardı?
O, paltarın qarşısında başını aşağı saldı. Gözləri doldu. Pıçıldadı:
- Mən sənin yoxluğunla yaşadım. İndi sənin şəhidliyinlə necə yaşayacağam?
Cavab gəlmədi. Amma ilk dəfə olaraq o bildi: yaşamaq artıq xəyanət deyil.
Bəlkə bir gün qırmızını geyinəcək. Sevinmək üçün yox, unutmaq üçün yox. Sadəcə, yaşamaq üçün.
Çünki şəhidlər torpağa görə canlarından keçirlər ki, sağ qalanlar yaşaya bilsin...
© Müəllif hüquqları qorunur! Mətndən istifadə etdikdə istinad mütləqdir!
