Müsahibimiz AYB Bədii Tərcümə və Ədəbi Əlaqələr Mərkəzinin sədri Əsəd Cahangirdir.
– Əsəd müəllim, Anar müəllimin sərəncamı ilə Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Bədii Tərcümə və Ədəbi Əlaqələr Mərkəzinin sədri təyin olunmusunuz. Mərkəzdə işlər necə gedir?
– Göstərdiyi etimada görə Anar müəllim sağ olsun. Anarın və Səlim Babullaoğlunun şeirlərinin ruscaya, Rəşad Məcidin şeirlərinin türk xalqları dillərinə tərcüməsindən ibarət kitabları Mərkəzin layihəsi kimi artıq çap olunub. Qazi yazar Qəni Camalzadənin “Şeytana daş atanlar” romanı Türkiyədə, türk yazıçıları Mahmud Özkoca və Bülənt Uyğurun “Əzrayılın göz yaşları” romanları isə Bakıda dərc olunub. Hazırda şair Vəli Qaraçaylının “Sərhədləri aşan adam” şeirlər kitabını gürcü dilində nəşrə hazırlayırıq. Qazax yazıçılarının povestlərindən ibarət kitab və Koreya yazıçısı, Nobel ödülçüsü Han Kanqın “Vegetarian” romanı da çapa hazırdır. Maliyyə imkanı olsa, əlbəttə, daha çox iş görə bilərdik.
– Zarafat-zarafat, gəlib çatırıq altmış yaşa…
– Can sağdırsa, yaşlanmaq elə də sorun deyil, ingilislər demişkən, “the old iz qold”.
– Ötən illəri necə xatırlayırsınız?
– İlk on ili yaz, ikincini yay, üçüncünü payız, dördüncünü qış kimi. Elə ki ömrün qırxı çıxır, beşinci fəsil başlayır, zaman anlayışı itir.
– Otuz beş ildir ki, ədəbiyyatda külüng vurursunuz. Şeir, esseistika ilə başlamış, sonra tənqidə keçmisiniz. Bu keçidlərin səbəbi nədir?
– Özümü ayrı-ayrılıqda nə tənqidçi, nə şair, nə də esseist sayıram. Mən istənilən janrda metafizikəm. Çünki janrından asılı olmayaraq yazılarım metafizik “mən”in fiziki “mən”ə anlatdıqlarıdır.
– “O adam”, “Namaz”, “Xarıgülnar” poemalarının müəllifisiniz. Məhz bu janra ardıcıl marağınızın səbəbi nədir?
– Mən janrı seçməmişəm, janr məni seçib.
– Poetik janra müraciətiniz necə qarşılandı?
– Bütün gözləntilərimi aşan “Namaz” oldu. Poema Beynəlxalq Poeziya Yarışmasında birincilik qazandı. Komissiyanın sədri rəhmətlik Fikrət Qoca “Ramazanda “Namaz”ı oxudum” adlı məqalə yazdı və “Ədəbiyyat qəzeti”ndə dərc etdirdi. Poema haqqında Türkiyə mətbuatı da daxil olmaqla çoxsaylı yazılar işıq üzü gördü. Üstündən iyirmi ilə yaxın keçib, bu günəcən də “Namaz” haqqında yazırlar.
– Dini mövzuya müraciətinizin səbəbi nədir?
– Mənim namaz anlayışım şəriətdəkindən ayrıdır. Anlayışımca, bir rükət namaz cansızlar, ağaclar, heyvanlardan keçərək, sonunda insana gəlib çıxmaq və buna görə Yaradana dua eləməkdir.
– Remark deyir ki, mən yalnız qəlbimi riqqətə gətirən hadisələri qələmə alıram, əqidəm isə fərdiyyətçinin əqidəsidir – azadlıq, dözüm, yumor. Remark sanki bu sözləri sizin haqqınızda yazıb.
– Fərdiyyət söhbəti at ilimdən, dözümüm xərçəng bürcümdən, azadlığım milli kimliyimdən doğur. Yumorum tərsinə çevrilmiş kədərimdir.
– Ədəbiyyata gəlişiniz “Söz” essesiylə başlayıb. Bu esseni yazmağınız necə oldu?
-94-cü il idi. “Ədəbiyyat qəzeti”nin o zamankı Baş redaktoru Sabir Əhmədli dedi ki, “niyə bu gün ədəbi proses zəifdir?” mövzusunda bir yazı yaz. Mən də “Söz“ü yazıb apardım qəzetə. Bir neçə gün sonra Sabir müəllim dedi yazı itib. Füzuli demişkən, “bildim bu qəziyyə imtahandır!” Axı, bu, yeganə əlyazma nüsxəsi idi. O gecə səhər saat 6-ya qədər yatmayıb, on iki səhifəlik yazını yaddaşımdan bərpa elədim. Üstündən iki il keçdi. Esseni də götürüb getdim yenə də “Ədəbiyyat qəzeti”nə. Baş redaktorun müavini Tehran Əlişanoğlu qarşıma şərt qoydu: “müəyyən hissələri çıxarsan, yazını verərik”. Razı olmadım. “Ulduz” jurnalının Baş redaktoru Ələkbər Salahzadə “Bu, vəhydir, belə yazı ömürdə bir dəfə olur. Düzdür, bəzi fikirlərinlə razı deyiləm, amma heç nəyə baxmayaraq, yazını verərdim. Təəssüf ki, jurnalımız çıxmır”, dedi. “Xəzər” jurnalında Vaqif Bayatlı dedi ki, sən akademiklərdən yaxşı yazırsan, apar Akademiyada Yaşar Qarayev dərc eləsin. Yaşar Qarayev dedi ki, mən iyirmi birinci əsrin tənqidini belə görürəm, amma təəssüf ki, maddi vəsait olmadığından dərgilərimizi dərc eləyə bilmirik. Axırda “Azərbaycan” jurnalına gəlib, yazını Vaqif Yusifliyə verdim. Çox keçmədi, Vaqif müəllim dedi ki, İsa İsmayılzadə yazını çox bəyənib və növbədənkənar dərc eləyir. Deyilənlərə görə, “Söz” jurnalın Baş redaktorunun müavini İsa müəllimin ömrü boyu bəyəndiyi yeganə ədəbiyyatşünaslıq yazısı olub. Beləcə, yazı iki illik dövri-mətbuat səyahətindən sonra, 1996-cı ildə işıq üzü gördü.
– Siz essedə bütün ruhunuzu qoymusunuz ortaya.
– Essenin dərcindən bir neçə il sonra köhnə kağızlarıma baxanda gördüm ki, yazının bir əlyazma nüsxəsi də varıymış. Əlyazmanı dərc olunmuş variantla tutuşduranda mat qaldım – sözlərin, cümlədəki yeri də daxil olmaqla, hər şey nöqtə-vergülünəcən üst-üstə düşürdü. Bu sizin dediyiniz kimi, ruhla bağlı idi, çünki ruh heç nəyi unutmur.
– Deyilənlərə görə, insanın həyatı saniyəbəsaniyə ruhun yaddaşına yazılır.
– Buna azacıq da şübhəm yoxdur. Bəzi adamlar canvermə zamanı uşaqlıq dönəmi olaylarını xatırlayır və bu, kənardakılara sayıqlama kimi gəlir. Məncə, “heç kim unudulmur, heç nə yaddan çıxmır” ifadəsinin gizli anlamı bu xatırlama ilə bağlıdır. Anarın mistik məzmunlu “Gözmuncuğu” povestində bu proses bir qədər fərqli şəkildə təsvir olunub.
– Anarın “525-ci qəzet”də dərc olunan “Qatardan qalan adam” adlı son hekayəsi geniş rezonans doğurdu.
– Hekayə göstərdi ki, Anar öncələrdə olduğu kimi, bu gün də ədəbi prosesə ton verir, yaradıcı ortamı canlandırır, yəni ədəbiyyat qatarından qalmayıb.
– Sizi son vaxtlar ölüm mövzusunda danışmaqda qınayanlar olur.
– Ruh əbədi, ölüm deyilən şey yoxdur. Olmayan şeydən necə danışa bilərəm?!
– “Söz”dən sonra “Səs” essesi gəldi.
-99-cu il idi, “Azərbaycan” jurnalına təzə gəlmişdim, Səyavuş Sərxanlı ilə bir otaqda otururdum. Bir dəfə dedi ki, tənqidçi Akif Hüseynovla yeni jurnal buraxırıq, bir yazı ver, heç yerdə çıxmamış olsun. Təxminən, bir aya yazını bitirdim, amma “Azərbaycan” jurnalına verdim. “Səs” həmin il Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin təsis etdiyi yarışmada “İlin ən yaxşı ədəbi-tənqidi yazısı” ödülünü aldı. Ədəbi mühit məni “Səs”lə tanıdı. Qarabağ zəfərindən sonra onu yenidən işləyib “Ədəbiyyat qəzeti”ndə dərc etdirdim. Ədəbiyyatşünas Aynur Xəlilova, yazıçı Həcər Paşayeva, şair Fuad Cəfərli esse ilə bağlı məqalələr yazdılar. Anar müəllim yazıdan razı qaldığını bildirdi. Nizami Cəfərov esseni kəşf adlandırdı. Elçin müəllim dedi ki, bu yöndə araşdırmanı böyüt, kitab elə. Bir sözlə, esse özünün ikinci həyatına başladı.
– “Səs”də diqqəti çəkən bir məsələ var – yazırsız ki, Qarabağın azad olunması itirdiyimiz səsin geri qayıtmasıdır... tək elə bu ifadənizə görə tarixdə qalacaqsınız.
– Sözdən sonra səsin gəlməsi isə məntiqidir, çünki onlar bir-birinə bağlıdır. Söz enerji, səs onun dalğa, rəng, maddə formasıdır. Məncə, Azərbaycan kültürəl yöndən üç yerə bölünür: Naxçıvan, Zəngəzur, Göyçə, Qazax, Borçalı – sözü, Qarabağ və Gəncə – səsi, Bakı, Şirvan və Lənkəran rəngi təmsil eləyir. Məntiqidir ki, Qarabağı geri almağımız səsimizin qayıtmasıdır. Gördüyünüz kimi, dünya artıq bizi eşidir, ermənilərin səsi batıb.
– “Səs”dən sonra “Rəng” gəlməlidir ki, trilogiya tamamlansın. Bu barədə düşünürsünüz?
– “Səs”in müəyyən hissəsi rəng haqqındadır, amma bu mövzuya ayrıca esse həsr eləmək, şübhəsiz ki, daha yaxşı olardı. Bu silsilədən esseləri mən planlı deyil, intuitiv yazmışam, bir şey yazmaq istəmişəm, başqa şey ortaya çıxıb. Əgər rənglə də bağlı daxili impuls alsam, yəqin ki, yazacam.
– Markes yazırdı ki, mən özümü itirib, ədəbiyyat aləminə düşdüm. Sizin ədəbiyyata gəlişiniz necə olub?
– Baharın gəlişinə dair ilk şeirimi on yaşımda yazmışam. Atam hüquqşünas, universitet müəllimim Fərman İsmayılov filosof, rejissor Lütfi Məmmədbəyov rejissor olmağımı istəyirdi. Mən ədəbiyyatı seçdim. Mətbuata 89-cu ildə, universitetin ikinci kursunda oxuyanda “Bakı universiteti” qəzetində dərc olunan bir neçə şeirlə çıxmışam. Nizami Cəfərovun “Füzulidən Vaqifə qədər” monoqrafiyasına həsr olunan “Dəyərli tədqiqat əsəri” adlı ilk mətbu məqaləm universitetin sonuncu kursunda oxuyanda, 1991-ci ildə “Dədəm Qorqud” qəzetində dərc olunub. Universiteti Nizami Gəncəvi təqaüdü ilə bitirdim və rektor Mirabbas Qasımovun sərəncamıyla filologiya fakültəsində müəllim saxlanıldım. Lakin universitet rəhbərliyinə gələn cəbhəçilər sabiq rektorun bütün qərarlarını ləğv elədi və mətbuata gedəsi oldum, müxtəlif mətbu orqanlarda ədəbiyyat və incəsənətə dair yüzlərlə yazım işıq üzü gördü, tanınmış şəxslərlə müsahibələr elədim. Müsahiblərimdən biri də Anar müəllim idi. Onun təklifi ilə 1998-ci ildə Yazıçılar Birliyinə qəbul oldum. 1999-cu ildən “Azərbaycan” jurnalında işləməyə başladım. Ardını özünüz də bilirsiniz...
– Siz Azərbaycan ədəbi-tənqidi tarixində incəsənətə, xüsusən də, teatra dair, yəqin ki, ən çox yazan tənqidçisiniz. “Dionisin şərəfinə” adlı son kitabınız incəsənət məsələlərinə həsr olunub. İncəsənətə bu ardıcıl maraq nədən irəli gəlir?
– Teatrla ilk ünsiyyətim beş-altı yaşımda baxdığım “Mahnı dağlarda qaldı” tamaşasından başlayır. Orta məktəbi bitirib, İncəsənət Universitetinə daxil olmaq istəyirdim, atam qəti etiraz elədi. Bakıya gələndən sonra teatr adamlarından yazılar yazdım. Leyla Bədirbəyli mənə “oğlum”, Eldəniz Zeynalov “qardaş”, Lütfi Məmmədbəyov “sənətkar”, Sofya Bəsirzadə “qarabağlım” deyir, Barat Şəkinskaya, Məhluqə Sadıqova evlərinə, Həsən Turabov işə dəvət eləyir, Amaliya Pənahova “ən sadiq pərəstişkarım” adlandırır, Fuad Poladov harda görsə, uzaqdan əl eləyib salamlayırdı. İndi onlar hamısı haqq dünyasındadır. Deyirlər ki, ölümdən niyə danışırsan? Necə danışmayım?
– “Ədəbiyyat qəzeti”ndə rejissor Bəhram Osmanovun yaradıcılıq taleyinə dair “Füzuli ili və teatr günü” adlı silsilə yazılarınız maraqla qarşılandı. Bəhram Osmanovdan ikinci belə həcmli yazıdır ki, yazırsınız.
– Birinci yazı əslində ikincinin prikvelidir. Bəhram Osmanov həyatda gördüyüm ilk rejissor, klassik rejissuramızın son nümayəndəsidir. O, Adil İsgəndərovun realizmi, Mehdi Məmmədovun fəlsəfi romantizmi, Tofiq Kazımovun modernizmini özündə sintez eləyir, üstəlik də, postmodernizmi bura əlavə eləyir. Rejissorun “Kral Lir”, “Şah Edip, yaxud alın yazısı”, “Köhnə ev”, “Mesenat”, “Uçqun”, “Kaş araba aşmayaydı”, “Şekspir”, “Müharibə” tamaşaları son otuz ilin ən parlaq səhnə quruluşlarıdır.
– İndi hamı yeni dramaturq imzası problemindən danışır.
– Dram janrının zəifləməsi qlobal prosesdir. Postmodern zaman dünyanın dramaturji dəngəsini pozub, konfliktoloji durumu zəiflədib. Konflikt zəif olan yerdə dram da olmur. Yeni dünya düzəni yarandıqca konfliktoloji durum yaranır və dram öz gəlişməsinin yeni fazasına girir. Hazırda qlobal konfliktin formalaşdığı yerlərdən biri də Qarabağdır. Belə çıxır ki, dünya dramaturgiyasının mərkəzləri arasında Azərbaycan da olmalıdır. Son illər bu sahədə, doğrudan da, canlanma gedir. Düzdür, çoxu həvəskardır, amma yeni nəsil dram yazarları arasında İlqar Fəhmi kimi professional da var.
– Yaş keçdikcə fikirlərinizdə dəyişiklik olurmu?
– Dəyişməyən bircə həqiqət var ki, o da bütün həqiqətlərin dəyişkənliyidir.
– Son vaxtlar “Kulis.az” saytında “O olmasın, bu olsun” filmi, Bəxtiyar Vahabzadə, sosial şəbəkədə Ramiz Rövşən haqqında təhqiramiz çalarlı yazılar yayınlandı.
– “Kulis” daha bir yazı da yayınlamışdı – Aqşinin Vaqif haqqındakı yazısını, özü də müəllifin Şuşada Vaqif Poeziya günlərində iştirakından sonra. Populist bir siyasi şablon üzrə Vaqifi imperiya maraqlarına xidmətdə suçlayan müəllif fərqində deyil ki, bugünkü müstəqilliyimizə görə hamıdan öncə Vaqifə borcluyuq. Vaqif Azərbaycanın ilk qərbçisi idi və onun diplomatik uzaqgörənliyi sayəsində Azərbaycanın, heç olmasa, bir hissəsi İranın cəngindən qopa bildi. Vaqif həm də “Qarabağ Azərbaycandır!” siyasi imperativinin təcəssümüdür. Heydər Əliyev cənablarının şairə Şuşada məqbərə ucaltdırması, erməni vandallarının dağıtdığı abidəni Prezident İlham Əliyevin zəfərdən dərhal sonra bərpa elətdirməsi təsadüfi deyil. Son dönəmlərdə özünüreklam məqsədi güdən bəzi dırnaqarası tənqidi yazılar, o sıradan da Bəxtiyar Vahabzadə və Ramiz Rövşən haqqında yazılanlar nihilist fikirlər yığınından başqa bir şey deyil. Bu yazıların Herostrat kompleksli müəllifləri özlərinə sual vermirlər ki, axı, mən özüm nə yazmışam ki, başqalarını bəyənmirəm? Bu tip təzahürlərlə bağlı hələ 20 il öncə “Dəmirbaşlar” essesində yazmışam.
– Cəlil Məmmədquluzadə danabaşlardan danışırdı, “dəmirbaş” sözünü isə siz yaratmısınız. Bu söz hansı ehtiyacdan doğdu?
– Antik yunanlar və induistlərə görə, yeddi min ildən çoxdur ki, dəmir dönəmində yaşayırıq. Bu dönəmin başlıca özəlliyi hər şeyin dəmir kimi çürüməyə məhkum olmasıdır. Böyük şəhərlərin küçələrində bəzən saatlarla çəkən tıxaclar dəmir dönəminin rəmzi işarəsidir. Baxın, sürətlə getmək üçün yaradılan bir şey – dəmir maşınlar yolumuzu kəsir, bizi mənzil başına vaxtında çatmağa qoymur. Dəmirbaş bu işarələri oxuya bilmir. Məsələn, o anlamır ki, klassik maarifçilik öz ömrünü artıq başa vurub, indi neomaarifçilik dönəmidir və bunun da öz tələbi var.
– Sizcə, nədir o tələb?
– Axundov on səkkizinci yüzil batı maarifçi filosoflarından bir fikir götürmüşdü: “Elmi olanın dini, dini olanın elmi ola bilməz!” Neomaarifçilikdə idrak və iman qarşıdurması aradan qalxır. Axundovdan fərqli, Həsən bəy Zərdabinin düşüncəsində bunlar artıq birləşirdi. İmansız elm kütləvi qırğın silahları, laborator viruslar, yapay dəprəmlər, klonlaşdırma, kanserogen qidalar, surroqat analar, abort, insanın öz ruhundan uzaq düşməsi, robotlaşma, zombiləşmə deməkdir. Hollivudun kult filmi “Hörümçək adam”da professor Norman belə elmin təmsilçisidir.
– Din və elm münasibətlərinin perspektivini necə görürsünüz?
– Hegelin tirada sistemi üzrə din-elm münasibətləri tarixini belə yekunlaşdırmaq olar: bizim eranın birinci minilliyi dinlə səciyyələnir – bu tezis idi; ikinci minillikdə elm dini inkar elədi – bu antitezis idi; üçüncü minillikdə onların sintezi gedəcək. Birinci minilliyin qəhrəmanı Allah, ikincininki insan idi, üçüncüsü allah insan, yaxud postinsan olacaq.
– Bir neçə il öncə postinsan haqqında müsahibələriniz və “Aprel tezisləri” esseniz dərc oldu. Allah insan və postinsan sizin anlayışınızca eynidirmi?
– Dünya qüruba gedir. Bu gün batının dəbdə olmasının səbəbi budur. Batı dünyanın günbatanıdır. Gün artıq batıb, amma hələ qaranlıq düşməyib. Məncə, zəif işıqlandırılan atmosferdə baş verən olayları göstərən neonuar səciyyəli fantastik Hollivud filmləri bu dönəmə işarə eləyir. İnsan yolun artıq üçdə ikisini keçib, qalıb üçdə biri. Qarşıda iki yol var: birincisi daxili ruhi-mənəvi potensialın açılışı yoludur; ikincisi rasional ağıl, elm, texnika yolu. Allah insan bu yolayrıcında birinci, postinsan isə ikinci yönə uyğundur. Bunlar eyni ünvana gedib çıxan fərqli yollardır. Neçə minillik mistik-ruhani təcrübələr, məsələn, sufi və ya hürufi təcrübəsi birinci yolun örnəkləridir. Məncə, indi gəlişmənin yönü ağlasığmaz elmi-texniki sıçrayışlarla şərtlənən, insanın öz təbii bioloji hüdudlarını aşdığı postinsan yoludur. Yeri gəlmişkən, Həmid Herisçi özünün “Solaxay” romanında bizi birinci yolun latent imkanlarının varlığına inandırmağa çalışır. Qan Turalı isə “Fələk qırmancı”nda bu yolun artıq tükənməsindən danışır.
– Niyə bu fikirlərinizi ayrıca yazılarda açıqlamadınız?
– Bunlar ideya kimi maraqlıdır. Amma söhbət romandan gedirsə, məsələnin bədii yönü əsasdır. Müsahibələrimdən birində Herisçinin romanı barədə fikrimi bildirdim, hələ də məni tam bağışlamayıb. İcmal yazımda Qan Turalının ideyadan ibarət romanı haqqında bir-iki yüngülvari tənqid dedim, Kamal Abdulla dərhal cavab yazdı ki, kim nə deyir-desin, sənin romanın ədəbi prosesə artıq daxil olub və orda öz yerini tutacaq. Arzu edirəm ki, Kamal müəllimin proqnozu özünü doğrultsun.
– Bir vaxtlar Kamal Abdulla ilə insidentiniz oldu.
– Ustadlarla insident ötəri, onlara sayğı ömürlükdür. Mən Kamal müəllimin “Gizli-Dədə Qorqud” kitabından mifin 32 hərfini öyrənmişəm. Və yaxud onun “Yarımçıq əlyazma” romanı. Düzdür, o, batının ideoloji siyasətinə gedib bu romanı yazmasa, məncə, daha yaxşı olardı. Amma digər yandan da, bu roman yazılmasa, bizdə postmodernizm leqallaşmayacaqdı.
– Postmodernizmin olması belə vacibdirmi?
– Vacibdir o mənada ki, bununla əyalət çərçivələrini qırıb dünya ədəbiyyatı meridianlarına çıxırıq.
– Sizcə, bizdə Nobel ala biləcək yazıçı var?
– 2004-də Bakıya qonaq gələn Pamuk AYB-nin koridoru ilə gedir, bizim yazarlardan biri onun dalınca baxa-baxa öz-özünə :“mən səndən böyük yazıçıyam!” deyə pıçıldayırdı. Təbii ki, o mənim bu sözləri eşitdiyimi bilmirdi, indiyəcən də bilmir. Bu nə Nobel eyforiyasıdır? Bunlar reallıq hissindən niyə bu qədər uzaqdır? Mel Gibsonun ünlü filmində öz meşəsindən başqa heç yeri tanımayan hindular yada düşür. O deyir Nobeli mən alacam, bu deyir mən alacam. Ən maraqlısı Pamuku təqlid edə-edə Nobeli aldığını zənn eləyən Şərif Ağayarın gənc yazarlara mentor ədasıyla nitq irad eləməsidir.
– “Dəmirbaşlar”da ənənəvi tərəqqi anlayışına qarşı tənəzzül ideyası ilə çıxış edirsiniz.
– Texniki gəlişmə mənəvi tənəzzülə səbəb olur. Hər cür yeniliyin ardınca qaçan dəmirbaş məsələnin ikinci tərəfini görmür. Onun müəyyən ədəbiyyat duyğusu var, amma əbədiyyət anlayışı yoxdur. Çoxunun düşüncəsi “Mənim nəğməkar bibim”dən o yana keçmir. O bibinin də axırı Haykanuş çıxdı.
– Əkrəm Əylisliyə də, onun “Daş yuxular” romanına da yanaşma birmənalı deyil.
– İstər Əylisli özü, istərsə də onu dəstəkləyənlər “tərəfsiz ziyalı mövqeyi”, “yazıçı azadlığı” kimi bayağı ibarələrlə pişik başı bəzəyirlər. “Daş yuxular” kollaborasionist romandır, daş yox, daşnak yuxularıdır, siyasi tendensiyalı ermənipərəst əsərdir. Əylisli özünün saxta liberalizmiylə avantüraya meyilli neçə-neçə gəncin beynini konseragen kimi zəhərləyib. Artıq metastaz verməyə başlayan bu zəhərlənmədən təmizlənmə xeyli vaxt aparacaq. Baxın, qırx ildir ki, AYB sədrliyi davası eləyə-eləyə doxsanı haqlayıb, amma hələ də öz karyerist sevdasından usanmır, hər fürsətdə hücuma keçir. İndi də Elza konusunu bəhanə eləyib hücuma başlayıb.
– Elza Seyidcahan məsələsinə sizin münasibətinz necədir?
– Elzanın yeri və vaxtı səhv düşüb, gərək bir qədər sonra, ya da başqa ölkədə doğulaydı. Onu qaralayanlar rus rəssamı Oleq Kulikin müxtəlif biennallarda elədiklərini görsələr, nə deyərdilər? Bu, müğənninin qəzetdən don geymək, yaxud heyvanlar qarşısında konsert vermək kimi ekstravaqant performansları sənətdəki təkrarçılığa, əxlaqi impertiv və estetik trafaretlərə qarşı etirazın ifadəsidir. Onun şeirlərinin bədii-estetik dəyərindən danışsam, mübaliğə edərəm. Amma rus şairəsi Vera Pavlova, yaxud gürcü şairi Şota Yataşvilinin postmodernist şeirlərinin bədii dəyəri çoxmu yüksəkdir? Onların özəlliyi klassik poetizm deyil, postmodern epatajdadır. Bu işi vaxtilə daha intellektual və bədii səviyyədə Həmid Herisçi, Murad Köhnəqala yerinə yetirmişdilər. Elza prosesin növbəti dayanacağıdır. Estafetin şairlərdən müğənniyə, kişilərdən qadına keçməsi göstərir ki, proses öz sonuna yaxınlaşlır, bostan uralanır.
– Elza deyir, axı, mən Füzulidən böyük şairəm.
– Aldanma ki, şair sözü, əlbəttə, yalandır.
– “Mənim yalnızlığım insanlarla doludur”. Bunu Kafka deyirdi. Bəs, Sizdə necədir?
– Kafka Allaha inanmırdı, ona görə yalnızlığı insanlarla doluydu. Mənə görə, yalnızlıq Allah və ya vicdanla dola bilər.
– Sizcə, Qarabağ mövzusunda, konkret desəm, zəfərimizlə bağlı layiqli əsərlər yazılırmı?
– Qarabağ haqqında ən yaxşı əsərləri bu gün öz uşaqlığını yaşayan gələcəyin yazıçıları yazacaqlar. Həm də bəziləri var, Qarabağ mövzusunda istəsələr də, ciddi bir şey yaza bilməzlər.
– Maraqlıdır, nə anlamda yaza bilməzlər ki?
– O anlamda ki, altı-yeddi qardaşdırlar, biri də hərbi xidmətdə olmayıb. Yaxud eləsi var, iki oğlunun ikisini də hərbi xidmətdən yayındırıb. Belə dezertir ortamda hansı Qarabağdan söz gedə bilər? Fikir vermisinizsə, Əkrəm Əylislini dəstəkləyənlər ən çox məhz belələridir. Belələri Əkrəmin varlığı ilə təsəlli tapır, ünlü yazıçının timsalında öz ideya müttəfiqlərini görür, bununla da şüuraltı olaraq özlərinə bəraət qazandırırlar.
– Bu gün başqasına pulla şeir, hətta roman yazanlar kütləsi əmələ gəlib. Nizami, Füzuli, Sabir, Mirzə Cəlilin ədəbiyyatı hara gedir? Bunun qarşısını almaq mümkün deyilmi?
– Maddi və mənəvi tərəzinin iki gözüdür, biri qalxanda o biri enir. Bu, ilahi ədalət qanunudur. Odur ki, qanunu pozanların cəzasını qanun sahibi özü verir. Biri ümummilli qınağa tuş gəlir, ikincisi xəstəxanaya, üçüncüsü həbsxanaya düşür, dördüncüsü birdən-birə anlayır ki, çabaları boşunadır, özü sakitləşib bir kənara çəkilir. Qoy, bu, yerdə qalanlara da dərs olsun, pullarını mənasız və axırı olmayan özünüreklama deyil, xeyriyyəçiliyə sərf eləsinlər. Cəlil Məmmədquluzadə necə deyirdi: “...mal-mülk tələf olub gedir, amma Söz qalır”
– Ədəbi gəncliyin əsas problemini nədə görürsünüz?
– İntellekt kasadlığında. Oxuduqlarını emal eləyə, dərinlərə gedə, mətnin ətini sümüyündən ayıra bilmir, onun daxili strukturunu, yəni skeletini görmürlər. Bu da kimisə yamsılamağa gətirib çıxarır. Özünəməxsusluq çatışmır. Cavanlardan Fəridə Məmmədova və Allahşükür Ağa yaxşı mənada seçilirlər.
– Qarşıdan 60 illik yubileyiniz gəlir. 60 yaş necə olur?
– Birdən-birə hər şeyə baxışın dəyişir.
– Yubileylə bağlı nə kimi planlarınız var?
– Yubileyə bir neçə kitabla gəlmək istəyirəm. Vaxtilə yazdığım “Söz” essesinin kitab variantı artıq hazırdır. İmkan olsa, haqqımda yazılanları, poema və esselərimi, müsahibələrimi də ayrıca kitab kimi görmək istəyirəm.
– Qarşıdan gələn yubileyinizi bütün dostlar adından ürəkdən təbrik edir, Sizə cansağlığı və yeni ədəbi başarılar arzulayırıq.
– Sağ olun, göstərdiyiniz diqqət üçün təşəkkürümü bildirirəm.
Söhbətləşdi: Südabə Sərvi
© Müəllif hüquqları qorunur! Mətndən istifadə etdikdə istinad mütləqdir!
