Biri ölülər aləmində gələcəyi söyləyir, digəri oğuz elində qəhrəmanların taleyinə söz verir. Qədim yunan və türk epik təfəkkürünün iki müdrik obrazı arasında əsrləri aşan mənəvi yaxınlıq var.
Qədim dastanlarda qəhrəmanlar qılıncla tanınır, atla şöhrət qazanır, döyüş meydanında adlarını tarixə yazırlar. Ancaq onların taleyini bəzən bir qılınc zərbəsi deyil, bir müdrikin sözü dəyişir. Qəhrəman gücün, müdrik isə yaddaşın və təcrübənin daşıyıcısıdır. Biri hadisələrin içində yaşayır, digəri həmin hadisələrin görünməyən mənasını anlayır.
Homerin "Odisseya"sında qarşımıza çıxan Tiresi (Teiresias) və "Kitabi-Dədə Qorqud"un Dədə Qorqudu məhz belə obrazlardır. Biri qədim Yunanıstanın mifoloji dünyasında, digəri oğuz türklərinin epik yaddaşında yaşayır. Onları bir-birinə bağlayan coğrafiya deyil, insanın taleyi, ölüm, zaman, müdriklik və söz qarşısında daşıdığı məsuliyyətdir.
Bu iki obrazı müqayisə edərkən qarşımızda yalnız yunan və türk mədəniyyətlərinin deyil, qədim insanın dünyanı anlamaq cəhdinin də ortaq mənzərəsi açılır.
Görməyən gözlərin gördüyü həqiqət
Tiresi qədim yunan mifologiyasının ən məşhur kahinlərindən biridir. O, fiziki baxımdan kordur, lakin adi insanların görə bilmədiklərini görür. Onun müdrikliyi gözlə deyil, fövqəltəbii biliklə bağlıdır. Keçmişin sirrini, indiki hadisələrin görünməyən tərəfini və gələcəkdə baş verəcəkləri anlayan Tiresi tanrıların iradəsi ilə insan taleyi arasında dayanan bir fiqurdur.
Homerin "Odisseya"sının XI nəğməsində Odissey ölülər aləminə - Aidə enir. Məqsədi evinə, İtakaya qayıtmaq üçün yol tapmaqdır. Sehrbaz qadın Kirkanın məsləhəti ilə o, ölülərin ruhları ilə görüşür və Tiresinin ruhunu çağırır. Bu səhnə dastanın ən mühüm məqamlarından biridir. Çünki Odisseyin qarşısında artıq adi bir yolçuluq deyil, ölümün sərhədini aşan mənəvi sınaq dayanır. Tiresi ona Poseydonun qəzəbini, qarşıda gözləyən çətinlikləri, İtakaya qayıdışının şərtlərini və gələcək taleyini açıqlayır. Tiresinin fiziki korluğu ilə mənəvi görmə qabiliyyəti arasındakı ziddiyyət təsadüfi deyil. Qədim mifoloji təfəkkürdə həqiqəti görmək həmişə gözlərin açıq olması demək deyil. Bəzən insan dünyaya baxır, amma onun mahiyyətini dərk etmir. Bəzən isə gözləri görməyən bir müdrik bütün dünyanın bilmədiyi həqiqəti söyləyir.
Dədə Qorqud obrazında da müdriklik adi yaş təcrübəsindən daha geniş məna daşıyır. O, oğuz elinin yaddaşı, mənəvi dayağı və gələcək nəsillərə ötürülən hikmətin daşıyıcısıdır. Onun sözü yalnız məsləhət deyil, elin mənəvi qanunudur.
Dədə Qorqud - oğuz elinin yaddaşı və mənəvi dayağı
"Kitabi-Dədə Qorqud"da Dədə Qorqud qəhrəmanların döyüşündə iştirak edən adi bir obraz deyil. O, hadisələrin mənasını tamamlayan, igidlərin adını və kimliyini müəyyənləşdirən, elin sevincini də, kədərini də sözə çevirən müdrikdir.
Dirsə xanın oğlu Buğacın ad alması epizodunu xatırlayaq. Oğuz ənənəsində ad qazanmaq sıradan olaraq bir uşağa müraciət forması seçmək deyil. Bu onun igidliyinin tanınması, cəmiyyət içində yerinin müəyyənləşməsi, mənəvi yetkinliyinin təsdiqidir. Bu mühüm məqamda Dədə Qorqudun iştirakı onun sözünün ictimai və mənəvi nüfuzunu göstərir.
O, yalnız ad vermir, qəhrəmanı elin yaddaşına daxil edir.
Dədə Qorqudun başqa bir mühüm xüsusiyyəti onun ozanlığıdır. O, boy boylayır, soy soylayır, keçmişi danışır, qəhrəmanların şücaətini gələcəyə ötürür. Beləliklə, onun müdrikliyi yalnız gələcəyi bilməkdən ibarət deyil; keçmişi qorumaq və indiki nəslə doğru yolu göstərmək də bu müdrikliyin ayrılmaz hissəsidir.
Tədqiqatlarda Dədə Qorqudun ozan, müdrik ağsaqqal və mənəvi rəhbər funksiyalarının bir obrazda birləşdiyi xüsusi vurğulanır.
Tiresi ilə Dədə Qorqudun ilk böyük oxşarlığı da burada üzə çıxır: hər ikisi qəhrəmanların fiziki gücündən üstün olan mənəvi nüfuza malikdir.
İki müdrik, iki fərqli dünya
Tiresi və Dədə Qorqudun oxşarlığı onların eyni obraz olması demək deyil. Əksinə, fərqləri müqayisəni daha maraqlı edir. Tiresi əsasən fərdi qəhrəmanın - Odisseyin taleyinə işıq salır. Onun müdrikliyi gələcəkdə baş verəcək hadisələri öncədən bildirmək, qəhrəmanı təhlükələr barədə xəbərdar etmək və ilahi qanunların sərhədlərini göstərmək üzərində qurulub. Dədə Qorqud isə bütöv bir elin mənəvi həyatında iştirak edir. Onun sözü yalnız bir qəhrəmanın deyil, oğuz cəmiyyətinin taleyi, adət-ənənəsi, ailə münasibətləri və ictimai nizamı ilə bağlıdır. Tiresi ölümün o tayından danışır, Dədə Qorqud isə həyatın içindən. Tiresi Odisseyə gələcəyi söyləyir, Dədə Qorqud oğuzlara yaşamağın hikmətini öyrədir. Tiresinin əsas vasitəsi peyğəmbərlikdirsə, Dədə Qorqudun əsas vasitəsi söz, saz, dua və öyüddür.
Bununla belə, hər ikisinin sözü qəhrəmanın öz gücünə hədd qoyur. Onlar düşüncə və fikirləri ilə çatdırırlar ki, igidlik hər şeyə qadir olmaq deyil, insanın öz taleyini və imkanlarının sərhədini dərk etməsidir.
Ölümün sirri və ölümsüzlük arzusu
Bu iki obrazı birləşdirən ən dərin məqamlardan biri ölümə münasibətdir. "Odisseya"da Tiresi artıq ölülər aləmindədir. Onun bədəni yoxdur, lakin biliyi və peyğəmbərlik qabiliyyəti yaşayır. O, ölümün insanı hər şeydən məhrum etmədiyini, müdrikliyin zaman və məkan sərhədlərini aşa bildiyini təcəssüm etdirir.
Dədə Qorqud isə ölümün qaçılmazlığını qəbul edən, insan ömrünün faniliyini xatırladan müdrikdir. "Kitabi-Dədə Qorqud"un boylarında ölüm, ayrılıq, igidliyin sonu və insanın dünyada qoyduğu iz mühüm yer tutur. Burada iki fərqli fəlsəfi yanaşma bir nöqtədə qovuşur: insan ömrü keçicidir, amma onun sözü, əməli, yaddaşı və mənəvi irsi yaşamaqda davam edə bilər.
Tiresi ölümün içindən danışaraq həqiqəti qoruyur. Dədə Qorqud isə yaşayanların yaddaşında həqiqəti yaşadır. Bəlkə də bu səbəbdən hər iki obrazın fiziki varlığından daha çox onların söylədikləri yadda qalır.
Sözün hakimiyyəti: qılıncdan güclü olan nədir?
Qədim dastanların qəhrəmanları arasında güc, igidlik və şöhrət mühüm dəyərlərdir. Ancaq Tiresi və Dədə Qorqud bu dünyaya başqa bir ölçü gətirirlər: sözün hakimiyyətini. Odissey Troya müharibəsinin qəhrəmanıdır. O, ağılı, hiyləgərliyi və dözümlülüyü ilə tanınır. Lakin Aidə enəndə onun bütün qəhrəmanlıq təcrübəsi Tiresinin biliyinə ehtiyacını aradan qaldırmır. Odissey gələcəyini bilmək üçün ölülər aləminə getməli, müdrikin sözünü dinləməlidir.
Oğuz igidləri də döyüş meydanında öz güclərini sübut edirlər. Lakin Dədə Qorqudun sözü onların qəhrəmanlığını mənalandırır, adlarını tarixə çevirir.
Bu mənada Tiresi və Dədə Qorqud qəhrəmanlığın qarşısında duran deyil, onu tamamlayan obrazlardır. Onlar qılıncın edə bilmədiyini sözlə edirlər.
Müdrik qoca arxetipi: mədəniyyətlərin ortaq yaddaşı
Dünya mifologiyasında müdrik qoca obrazı geniş yayılıb. O, bəzən kahin, bəzən ozan, bəzən dərviş, bəzən də qəbilənin ağsaqqalı kimi qarşımıza çıxır. Bu obrazın əsas funksiyası insanı özündən böyük bir həqiqətlə üz-üzə qoymaqdır.
Tiresi və Dədə Qorqud bu arxetipin iki fərqli mədəniyyətdəki təcəssümüdür.
Hər ikisi adi insanlardan fərqlənən müdrikliyə malikdir; qəhrəmanlara yol göstərir və onları xəbərdar edir; keçmişlə gələcək arasında mənəvi körpü yaradır; şəxsi maraqlardan daha böyük dəyərləri təmsil edir; sözün və biliyin fiziki gücdən üstün tərəfini nümayiş etdirir; insanın taleyi, ölüm və zaman qarşısında acizliyini xatırladır. Lakin bu oxşarlıqlar onların bir-birindən birbaşa qaynaqlandığını sübut etmir. Söhbət daha çox müxtəlif xalqların epik ənənələrində yaranmış ümumi müdrik obraz modelindən gedir.
Eyni həqiqətin iki səsi
Tiresi ilə Dədə Qorqud arasında əsrlər, dillər, inanclar və mədəniyyətlər dayanır. Biri qədim yunan mifologiyasının qaranlıq ölülər aləmindən danışır, digəri oğuz elinin tonqalı, sazı, atı və qəhrəmanlıq dünyasından.
Amma hər ikisinin səsində insanın dəyişməyən bir ehtiyacı duyulur: taleyini anlamaq, gələcəyin qarşısında tək qalmamaq, yaşadığı dünyanın mənasını tapmaq.
Tiresi Odisseyə yolun haradan keçəcəyini deyir. Dədə Qorqud isə oğuzlara hansı dəyərlərlə yaşamağın vacibliyini xatırladır.
Birinin sözü ölümün səssizliyindən gəlir, digərinin sözü elin yaddaşından.
Və hər ikisi bizə eyni həqiqəti çatdırır: İgidlik insanı tarixə çıxarır, müdriklik isə onun tarixdə necə qalacağını müəyyənləşdirir.
© Müəllif hüquqları qorunur! Mətndən istifadə etdikdə istinad mütləqdir!
