Teatroloq: Nərminə Ağayeva, kulturoloq: Yeganə Əliyeva, avanqard rejissor: Elvin Mirzəyev
IV Müstəvi
"Qeyri-səlis teatrı" və yeni teatr erası: səhnədən idrak laboratoriyasına
Diskursun bu müstəvisində isbat olunur ki, teatr tarixi yalnız formaların dəyişməsi deyil, idrakın özünün yenilənmə tarixidir. Müasir mərhələdə səhnə artıq sabit mənaların nümayiş olunduğu məkan deyil; o, qeyri-müəyyənliklər, keçid hallar və canlı təfəkkür alqoritmlərinin işlədiyi açıq idraki laboratoriyaya çevrilir. Bu müstəvidə teatr estetik hadisə olmaqdan çıxaraq, düşüncənin performativ formasına transeksplikasiya olunur.
N.A.: - Elə obrazlar var ki, onların səhnə taleyini yaşamaq üçün hər bir aktyor müəyyən mərhələni aşır. Sizin səhnə yaradıcılığınıza nəzər saldıqda mükəmməl mənzərə canlanır. Böyük siyasi xadim, fenomenal şəxsiyyət Heydər Əliyevin bədii obrazının yüksək yetkinliklə ərsəyə gətirilməsi Kral Lir və Mövlanə Cəlaləddin Rumi orbitinə yüksəlmək üçün nə kimi əhəmiyyətə malikdir?
İf.: - Heydər Əliyevin bədii obrazının səhnədə ərsəyə gətirilməsi yalnız tarix və siyasətin səhnə dili ilə birləşdirilməsi deyil; bu, həm də aktyor yaradıcılığı üçün yüksək ontoloji və estetik tələb deməkdir. Belə obrazların səhnə taleyini yaşamaq üçün hər bir aktyor müəyyən mərhələləri aşmalı, psixoloji, fiziki və mədəni kodları özündə sintez etməlidir. Bu proses yalnız rolun xarici konturlarını deyil, həm də obrazın dərin daxili alqoritmlərini - onun dəyərlərini, ideallarını və daxili konfliktlərini - aktiv şəkildə yaşamağı tələb edir.
Bu baxımdan, Heydər Əliyevin bədii obrazının səhnədə yüksək yetkinliklə təqdim olunması, Kral Lir və Mövlanə Cəlaləddin Rumi orbitləri ilə metaforik bir sintez nöqtəsi yaradır. Burada müqayisə simvolikdir: Kral Lir obrazı universallıq və insanlıq dramını, Mövlanə Cəlaləddin Rumi orbitində isə spirituallıq və zamanın ötesi mənəviyyatı təmsil edir. Heydər Əliyevin obrazı isə bu iki orbitin sintezində dayanaraq, siyasi, mədəni və mənəvi qatları ilə tamaşaçıya həm tarixi, həm də humanist rezonans təqdim edir.
Belə bir yaradıcı performans, tamaşaçı ilə koqnitiv və emosional dialoq qurur. Tamaşaçı yalnız izləyən subyekt deyil; o, obrazın ideya və hisslərinin fəal iştirakçısına çevrilir. Səhnə burada canlı təfəkkür alqoritmi kimi işləyir, aktyor isə bu alqoritmin həm generatoru, həm də katalizatorudur.
Nəticə etibarilə, Heydər Əliyevin bədii obrazının yüksək səviyyədə səhnələşdirilməsi teatrı yalnız estetik hadisə və ya sosial refleksiya mexanizmi kimi saxlamır; o, tamaşaçı ilə aktyor arasında universal və müasirliklə tarixi birləşdirən, dərin mənəvi rezonans yaradan performativ fenomenə çevrilir. Bu, səhnənin və aktyorun yüksək idrak, mənəvi və yaradıcı performans imkanlarının zirvəsi deməkdir və "Qeyri-səlis teatrı" prinsipləri ilə paralel olaraq canlı təfəkkür və koqnitiv iştirakın sintezini təmin edir.
Y.Ə.: - Müəllifi olduğunuz "Qeyri-səlis teatrı" "yeni tip aktyor və rejissor nəsli"nin yetişdirilməsini tələb edir. Bu yeni tip yaradıcı intellektualın kulturoloji portretini necə çəkərdiniz? Onun bilik, bacarıq və dəyərlər sistemi nəyi ehtiva etməlidir?
İf.: - "Yeni tip yaradıcı intellektual" yalnız texniki bacarıqlara malik olmamalıdır; o, mədəni inkişafı və idraki-dirçəlişi özündə daşıyan, daxili dünyasını genişləndirən, zehni, şüuri, mənəvi və kultural dəyərləri birləşdirən fərd olmalıdır. Bu, "Qeyri-səlis teatrı" sisteminin tələblərinə uyğun yetişən yeni teatr nəsli üçün fundamental baza yaradır.
Kulturoloji aspekt artıq yeni metodologiyalarla zənginləşməkdədir. Bu yolda hörmətli professor, tanınmış kulturoloq Fuad Məmmədovun əməyi böyükdür. Sizin özünüz də bu sferada dərin biliyiniz və təəssübkeş mövqeyinizlə parlaq şəkildə seçilirsiniz. Heç şübhəsiz ki, yeni sistem yeni tip aktyor, rejissor və teatr sənətinə bağlı digər istinadların da yeni tip nəslinin yetişməsinə ehtiyac yaradacaq. Çünki sahə geniş əhatədə fəaliyyət göstərir və sənət yalnız geniş yaradıcı qüvvələrin tandemində öz yerini möhkəmləndirə bilər.
Yeni tip yaradıcı intellektualın kulturoloji portreti şüurda və əməldə mədəni inkişafın idrakı-dirçəlişi, daxili dünyanın yeni mədəni silsilədə formalaşma instituallığı ilə eskizlənir. Onun bilik, bacarıq və dəyərlər sistemi isə zehni, şüuri, mənəvi və mədəni şəxsiyyətinin formalaşmasında özünü ehtivaetmə.
E.M.: - Elmdə qeyri-səlis məntiq texnoloji inqilaba gətirib çıxardı, insan şüurunu yeni eraya köklədi. Bu gün artıq süni zəka bəşər övladına ciddi rəqabət olur. Yaradıcılıqda qeyri-səlis məntiq sistem olaraq nələri dəyişdirə bilər?
İf.: - Yaradıcılıqda qeyri-səlis məntiq yalnız texniki alqoritm deyil; o, insan təxəyyülünü yenidən proqramlaşdıran bir metodoloji platformadır. Ənənəvi yaradıcılıqda nəticə, forma və məna əvvəlcədən müəyyən edilmiş sərhədlər daxilində istehsal olunurdu. Qeyri-səlis məntiq isə bu sərhədləri daima sürüşdürür, qarışdırır və yeni ehtimallar sahəsini açır. Belə bir sistemdə:
Obraz və mətn elastikləşir - aktyor və yazıçı, əvvəlcədən sabit identikli obraz və strukturla məhdudlaşmır; onlar daim dəyişən, müxtəlif ehtimallara açıq, dinamik dramaturji sistemin iştirakçısı olurlar. Yaradıcılıq prosesində zaman qeyri-xətti olur - ideya və məna anbaan yaranır; keçmiş və gələcək, simvol və metafora bir anda qarışır; tamaşaçı və yaradıcının idraki sahəsi çoxqatlı rezonans məkanına çevrilir. Yeni motivasiya və estetik zənginlik formalaşır - süni zəka ilə müqayisədə, qeyri-səlis məntiq insanın intuitiv və emosional təfəkkürünü, həmçinin analitik qabiliyyətini vahid dildən danışdıran sistem rolunu oynayır.
Yaradıcılıqda qarşılıqlı rezonans - sənətkar, tamaşaçı və sistem arasında yaranan qeyri-müəyyən idrak sahəsi hər an yenilənir, hər dəfə unikal təcrübə meydana gətirir.
Bu səbəbdən qeyri-səlis məntiq yaradıcılıqda rəqabət yox, əməkdaşlıq mexanizmi yaradır: süni zəkanın ehtimallarını insan intuisiya və estetik duyumu ilə birləşdirir və yeni estetik-erudik yaradıcılıq sahəsini meydana gətirir. Burada artıq nəticə deyil, prosesin özü, idrakın dinamizmi və açıq sistemdəki dəyişikliklər əsasdır.
N.A.: - "Qeyri-səlis teatrı" sistemində virtual reallıq, artırılmış reallıq və genişlənmiş reallıq (mixed reality, multimedia mühitləri) kimi texnoloji reallıq keçidləri rejissor-aktyor təcrübəsində hansı məqamda və hansı idraki mexanizmlər vasitəsilə identikləşir, yaxud identikləşmədən imtina edərək estetik dəyərə çevrilir?
İf.: - "Qeyri-səlis teatrı" sistemində reallıq keçidləri klassik identikləşmə qanunlarına tabe olmur və olmamalıdır. Çünki burada virtual, artırılmış və ya genişlənmiş reallıq ayrı-ayrı texnoloji qatlar kimi deyil, vahid, lakin dəyişkən idrak sahələri kimi fəaliyyət göstərir. Bu sistemdə identikləşmə son nöqtə deyil; əksinə, estetik və idraki tıxanma əlamətidir. Harada tam identikləşmə baş verirsə, orada inkişaf dayanır, düşüncə donur və yaradıcılıq özünü təkrar etməyə başlayır.
"Qeyri-səlis teatrı"nın konsepsiyası isə identikliyi sabitləşdirmək yox, anı-anına dəyişən reallıq vəziyyətlərini funksionallaşdırmaq üzərində qurulub. Rejissor-aktyor təcrübəsində bu, obrazın və ifaçının bir reallıq qatından digərinə keçərkən bütövlüyünü itirməsi deyil, şüurlu şəkildə çiliklənməsi, parçalanması və yenidən yığılması kimi təzahür edir. Virtual, artırılmış və genişlənmiş reallıq burada imitasiya vasitəsi deyil, aktyor şüurunun genişlənməsi üçün katalizator rolunu oynayır.
Bu sistemdə multimedia və mixed reality elementləri səhnəyə "texniki effekt" kimi daxil olmur; onlar rejissorun düşüncə alqoritmləri ilə aktyorun daxili psixofiziki prosesləri arasında qeyri-səlis əlaqə zonaları yaradır. Məhz bu zonalarda identikləşmə yox, variativ harmoniya formalaşır. Yəni aktyor obrazla tam eyniləşmir, texnologiya səhnə reallığını tam əvəz etmir, tamaşaçı isə passiv müşahidəçi mövqeyində qalmır.
Nəticə etibarilə "Qeyri-səlis teatrı" sistemində reallıq keçidləri gələcəyə yönəlmiş açıq alqoritmlər kimi işləyir. Bu alqoritmlər klassik teatrın sabit identiklik modelini dağıdaraq, dəyişən, çoxqatlı və qeyri-müəyyən təzahürlərlə zənginləşən dinamik estetik məntiq yaradır. Məhz bu məntiq teatrı texnoloji yeniliklərin ardınca sürüklənən sahə kimi deyil, gələcəyi özü formalaşdıran idraki laboratoriya kimi mövqeləndirir.
E.M.: - Yaradıcı tətbiqə qeyri-səlis məntiqin tətbiqi anlaşılandır. Psixoloji durumda, emosional ştrixlərdə, duyğular, hisslər zəncirində, jestlərdə... Bəs vizual, texniki tərtibat müstəvisində bu sistemin praktiki tətbiqi bu günə qədər mövcud olan sistemlərə hansı alternativ təklif edir?
İf.: - Qeyri-səlis məntiqin vizual və texniki tərtibat müstəvisində tətbiqi ənənəvi sistemlərin determinist və xətti məkan anlayışını aşır. Ənənəvi sistemlərdə səhnə işığı, dekor, video və multimedia elementləri əvvəlcədən planlanır, müəyyən ardıcıllığa tabedir. Qeyri-səlis sistemdə isə bu elementlər daima dəyişən, ehtimal sahələrində hərəkət edən, subyekt və kollektiv idrakın reaksiyalarına açıq mexanizm kimi işləyir. Belə bir tətbiq aşağıdakı alternativ imkanları təqdim edir:
Dinamik vizual məkan - işıqlandırma, rəng palitrası, proyeksiya və dekor elementləri sabit deyil, səhnə hərəkəti və aktyorun performans impulsları ilə rezonansda dəyişir. Bu, tamaşaçı üçün hər dəfə unikal vizual təcrübə yaradır.
Polifonik texniki sistem - səs, video, işıq, rəqəmsal obyektlər və hətta süni intellekt komponentləri müxtəlif ehtimallar arasında qarşılıqlı təsir edir. Beləliklə, səhnə təkcə bir vizual-layihə deyil, canlı, adaptiv və interaktiv performans sahəsi olur.
Təsadüfi və ehtimal əsaslı dramaturgiya - texniki elementlər yalnız rejissorun əvvəlcədən təyin etdiyi ardıcıllığa tabe deyil; onlar sistem daxilindəki qeyri-səlis qaydalara görə anbaan formalaşır, buna görə də hər tamaşa fərqli performativ variant yaradır. Subyektiv-obyektiv inteqrasiya - tamaşaçı vizual və texniki stimul vasitəsilə aktyorun emosional və psixoloji vəziyyətinə qeyri-səlis şəkildə qoşulur, bununla da performans həm aktiv qəbul, həm də interaktiv idrak məkanı kimi genişlənir.
Estetik və epistemioloji alternativ - ənənəvi texniki tətbiqlər yalnız görünən məkanı idarə edir; qeyri-səlis sistem isə görünməyən, ehtimallara və intuisiyalara açıq sahələri də tərtibata daxil edir. Bu, vizual texnikanı yalnız dekorasiya yox, düşüncənin və idrakın canlı iştirakçısı halına gətirir.
Beləliklə, qeyri-səlis məntiq vizual və texniki müstəvilərdə yalnız alternativ deyil, tam yeni bir performativ fəlsəfə təqdim edir. Səhnə artıq sadəcə hadisə məkanı deyil; o, idarəedilən, dəyişən, ehtimallarla zəngin və interaktiv idrak laboratoriyasına çevrilir. Bu sistem bütün klassik və modern texniki həlləri bir "sinergetik meydan" daxilində yenidən oxuyur və canlandırır.
N.A.: - Sizcə, gələcəyin teatrı daha çox laboratoriya, sosial platforma, yoxsa estetik təcrübə olacaq?
İf.: - Gələcəyin teatrını yalnız bir funksiya ilə məhdudlaşdırmaq onu yenidən köhnə kateqoriyaların içinə salmaq demək olardı. Çünki teatrın tarixi göstərir ki, o, heç vaxt təkcə estetik zövq istehsal edən sahə, yaxud sırf sosial tribuna və ya qapalı eksperimental məkan olmayıb. Gələcəkdə isə bu çoxfunksiyalılıq daha da kəskinləşir və teatr öz mahiyyətini seçim üzərindən deyil, fəaliyyət intensivliyi üzərindən müəyyənləşdirir.
Laboratoriya anlayışı burada klassik elmi eksperiment mənasında başa düşülməməlidir. Gələcəyin teatrı sabit nəticələr axtaran yox, sual istehsal edən, ehtimalları yoxlayan, insan şüurunun reaksiyalarını müşahidə edən idraki sınaq mühitinə çevrilir. Bu laboratoriyada əsas obyekt mətn, səhnə və ya texnika deyil; təfəkkürün özüdür. Tamaşa hər dəfə eyni nəticəyə aparmır, əksinə, fərqli idraki trayektoriyalar açır və bu trayektoriyalar əvvəlcədən tam xəritələnmir.
Sosial platforma aspekti isə gələcəyin teatrında təbliğat və ya mesaj ötürmə mexanizmi kimi formalaşmır. Burada teatr cəmiyyətə cavab vermir, cəmiyyətlə paralel düşünür. Səhnə ictimai mövzuları təqdim edən tribunalı məkan yox, fərqli mövqelərin, ziddiyyətli baxışların və həllsiz sualların eyni anda mövcud ola bildiyi dialoq sahəsi rolunu oynayır. Bu baxımdan teatr sosial reaksiya yaratmır, sosial şüurun özünü dinləməsinə şərait yaradır.
Estetik təcrübə isə gələcək teatrda ikinci plana keçmir, əksinə, funksiyasını dəyişir. Estetika artıq "gözəllik nümayişi" kimi yox, dərk prosesini hərəkətə gətirən impuls kimi işləyir. Səhnə formaları, vizual həllər, ritm və səslər tamaşaçını heyrətləndirmək üçün deyil, onun qavrayış mexanizmini aktivləşdirmək üçün qurulur. Estetik təsir nəticə yox, başlanğıc nöqtə funksiyasını daşıyır.
Bu üç istiqamət - laboratoriya, sosial platforma və estetik təcrübə - gələcəyin teatrında paralel mövcud olur, lakin bir-birini əvəz etmir. Onlar sabit rollar kimi bölüşdürülmür; hər tamaşa, hər quruluş və hər kontekst bu nisbətləri yenidən müəyyənləşdirir. Bəzən teatr daha çox idraki sınaq məkanına çevrilir, bəzən ictimai rezonans sahəsi kimi işləyir, bəzən isə dərin estetik təcrübə yaradır. Lakin heç bir halda bu rollardan yalnız biri ilə kifayətlənmir.
Nəticə etibarilə, gələcəyin teatrı özünü hansı funksiyaya aid etməsi ilə deyil, funksiyalar arasında hərəkət azadlığı ilə tanıyacaq. O, müəyyən edilmiş statusu olan institut yox, daim dəyişən, öz formasını hər tamaşada yenidən quran canlı idraki sistem kimi mövcud olacaq. Məhz bu çeviklik və qeyri-sabitlik onu gələcəyin əsas mədəni düşüncə məkanlarından birinə çevirir.
Y.Ə.: - "Rejissor teatrı" təcrübənizdən ilhamlanaraq sual-manifestimi sizə bəyan etmək istərdim: cəmiyyəti sarsıdan mədəni və ontoloji təkanlar fonunda "Qeyri-səlis teatrı"nın səhnəsi canlı təfəkkür alqoritm məkanına, tamaşaçının isə onun koqnitiv elementinə çevrilməsi metareallıqdır?!
İf.: - Cəmiyyəti sarsıdan mədəni və ontoloji təkanlar şəraitində teatr artıq yalnız estetik hadisə və ya sosial refleksiya mexanizmi kimi çıxış etmir; o, idrakın özünün yenidən təşkili üçün canlı laboratoriyaya çevrilir. Bu kontekstdə "Qeyri-səlis teatrı" anlayışı klassik səhnə-zal, subyekt-obyekt və mətn-tamaşaçı bölgülərini aşaraq, açıq və dinamik təfəkkür alqoritmləri ilə işləyən idraki məkan kimi formalaşır.
"Qeyri-səlis teatrı"n səhnəsi sabit mənaların nümayiş olunduğu məkan deyil; dəyişən intensivliklər, keçid hallar və qeyri-müəyyənlik zonalarının fəal şəkildə istehsal olunduğu canlı təfəkkür mühitidir. Burada dramaturji mətn, rejissor quruluşu və aktyor oyunu yekun nəticə təqdim etmir; əksinə, tamaşaçını düşüncə prosesinin birbaşa iştirakçısına çevirən açıq idraki mexanizm formalaşır.
Beləcə, əziz həmkarlar, sizin intellekt işığınızla bu diskurs özünü intəhasız bir mərhələyə yetirdi: "Rejissor teatrı" təcrübəsindən doğan "Qeyri-səlis teatrı" modeli müasir teatrı yalnız estetik obyekt statusundan çıxarmır; səhnəni düşünən, tamaşaçını isə bu düşüncənin birbaşa iştirakçısına çevirən canlı idraki sistemə çevirir. Mövcud teatr modelləri ilə identifikasiya olunmayan bu sistem, sabit paradiqmalara sığmayan, dəyişkən və qeyri-müəyyən performativ alqoritmlər əsasında formalaşır. Nəticədə səhnə yalnız göstərilən deyil, yaşanan və düşünülən məkan, tamaşaçı isə yalnız izləyən deyil, koqnitiv iştirakçı olur. "Qeyri-səlis teatrı" bu baxımdan yeni teatr erasının ilkin pillələrini işarələyir, passiv estetik təqdimatdan çıxaraq idraki, interaktiv və sinergetik bir fenomenə çevrilir.
© Müəllif hüquqları qorunur! Mətndən istifadə etdikdə istinad mütləqdir!
