XX əsrin 80-90-cı illərində özbək poeziyasında bədii təfəkkürün təkamülü və estetik paradiqmaların yenilənməsi, şübhəsiz ki, İkram Otamurodun (1951-12.07.2026) adı və yaradıcılıq laboratoriyası ilə də sıx bağlıdır. Şair ənənəvi şeir qəliblərindən və səthi lirizmdən uzaqlaşaraq özbək poeziyasına insan ruhunun ekzistensial iztirablarını, daxili aləmin dramatik qarşıdurmalarını gətirmişdir. Onun yaradıcılığında özbək modernist poeziyasının ən parlaq prinsipləri - sözün konnotativ imkanlarının genişləndirilməsi, mətnin simvolik və metafizik qatlarla zənginləşdirilməsi, eləcə də dünyanın dil mənzərəsinin milli-fəlsəfi rakursdan yenidən kəşf edilməsi aparıcı yer tutur. İkram Otamurodun poeziyası insanın mahiyyətini dilin ən dərin qatlarında axtaran intellektual və fəlsəfi poeziya nümunəsidir.
Antroposentrik dilçilik, xüsusilə də linqvopoetik baxımdan yanaşıldıqda, İkram Otamurod dil vahidlərini özünəməxsus şəkildə dekonstruksiya edən, onların qrafik və fonetik arxitektonikasını insan taleyi, qəlbi və könül aləmi ilə üzvi surətdə birləşdirən sənətkardır. Onun poeziyasında dil kodları, durğu işarələri və səslərin sinkretizmi vasitəsilə insanın cismani və mənəvi varlığının somatik mənzərəsi son dərəcə təsirli şəkildə canlandırılır. Xüsusilə, şairin qədim türk leksik qatına aid leksemləri müasir poetik kontekstdə fəallaşdırması və onları yeni koqnitiv freymlərə yerləşdirməsi bugünkü özbək koqnitiv dilçiliyi üçün tükənməz nəzəri mənbə hesab edilə bilər. Şairin "Kanglum..." şeiri məhz belə linqvopoetik kəşflərin parlaq nümunələrindən biridir.
Şeirin əsas poetik istiqaməti ənənəvi "ko'ngil" (könül) lekseminin qədim türk qatına məxsus "kangul" formasında işlədilməsidir. Bu, sadəcə köhnəlmiş bir formanın istifadəsi deyil, əksinə, konseptin nüvə məzmununu metafizik və somatik səviyyədə dərinləşdirməyə xidmət edən dil transformasiyasıdır. Hətta bu söz şairin fərdi üslubunu (idiostilini) müəyyənləşdirən əsas dil vahidlərindən birinə çevrilmişdir.
Kanglum, məndən başqa sənin kimin var?
Kanglum, səndən başqa mənim kimim var?
Mətn elə ilk misradan etibarən ənənəvi "ko'ngil" yazılışından imtina edərək, qədim türk dil qatına məxsus, singarmonizm və sabit fonetik sistemi qoruyan "kanglum" formasını bərpa edir. Bu leksik transformasiya sözə qədimlik, nəciblik və təmkin çaları qazandırır. Linqvopoetik baxımdan bu iki misranın sintaktik paralelizm və xiazm prinsipi əsasında qurulduğunu qeyd etmək olar. Lirik "Mən" ilə "Kanglum" leksemlərinin qarşılaşdırılması nəticəsində insanın mənəvi aləmi iki müstəqil subyektə bölünür. Bu, sırf praqmatik dialoq modeli olub, insanın öz daxili aləmi ilə ünsiyyət diskursunu formalaşdırır. Qeyd edilməlidir ki, həmin iki misrada ahəngdar səslərin yaratdığı musiqililik də aydın hiss olunur. Mətn daxilində kanglum, məndən, səndən sözlərindəki m, n, l, ng səslərinin sistemli təkrarı şeirə özünəməxsus ahəng bəxş edir. Xüsusilə, "kanglum" sözündəki burun və dodaq səsləri (ng, m) lirik qəhrəmanın daxili ahı və həsrətinin fonetik ifadəsinə çevrilir. Beləliklə, şair səslərin təbii estetik imkanlarından istifadə etməklə insan ruhunun ən incə titrəyişlərini son dərəcə dəqiq və təsirli şəkildə ifadə edir.
Nə desən, deyəcək - mənim tənham,
Nə söyləsən, söyləyəcək - özün, təvazökar.
Bu misralarda "deguvchi" və "aytguvchi" feili sifətləri zahirən sinonim təsiri bağışlasa da, koqnitiv semantika baxımından onların funksiyaları fərqlidir. "Deguvchi" insanın daxili harayı, vicdanın səsi kimi çıxış edirsə, "aytguvchi" həmin səsi xarici aləmə, dil müstəvisinə daşıyan vasitədir. "Xokisor" epiteti isə korporal dilçilik rakursundan könlün torpaq ünsürünə yaxınlığını, insan nəfsindən uca dayanan saflıq kodunu ifadə edir.
Kanglum, məni anlayan yalnız sənsən,
Kanglum, yalnız səni dərk edən mənəm.
"Tuşunmoq" (anlamaq) və "anglab yetmoq" (dərk etmək) leksemləri vasitəsilə insan təfəkkürünün iki mərhələli koqnitiv zənciri reallaşır. Könül insanı hissi-intuitiv səviyyədə anlayır, insan isə könlü məntiqi-fəlsəfi səviyyədə dərk edir. Hər iki misrada işlənən "yalnız" vurğulayıcı hissəciyi linqvistik məkanı maksimum dərəcədə daraldır və xarici dünyanı bu dialoqdan tamamilə uzaqlaşdırır.
Mənim vücudumda səbir böyüyür,
Sənin vücudunda qönçələnir dözüm.
Şair insan bədəni ilə yanaşı, könlün də ayrıca üzvi varlığa malik olduğunu göstərir. "Səbir böyüyür" metaforası fiziki zaman amili ilə əlaqələndirilirsə, "qönçələnən dözüm" koqnitiv metaforası incəlik və gözəllik məzmununu əks etdirir. Fiziki bədən qocalır, zamanın təsirinə məruz qalır, lakin könlün vücudu daim təravətli qalır, yenilənir və çiçəklənir.
Kanglum, qəmlərimin göz yaşları - dəryadır,
Kanglum, həsrətlərinin qayğıları - dağdır.
Burada ənənəvi folklor stilizasiyası - dərya və dağ arxetipik kodları özünü göstərir. Misralardakı qəm və əşk (göz yaşı) leksemləri dərya konseptual metaforası çərçivəsində hərəkət və axıcılıq mənası yaradırsa, həsrət və qayğı vahidləri dağ metaforası vasitəsilə statik, ağır və sabit məkan kimi konseptuallaşdırılır.
Kanglum, səni dərinliyinə çəkər bu dərya,
Kanglum, məni əzib keçər bu dağ.
Bu misralarda yuxarıda qurulan metaforaların destruktiv transformasiyası baş verir. Şairin yaratdığı simvollar artıq lirik qəhrəmanların öz üzərinə qayıdan fəlakət qüvvəsinə çevrilir. Dərya maye təbiətinə uyğun olaraq öz dərinliyinə çəkir, könlü udur, dağ isə cismani ağırlığı ilə insanı əzir. Beləliklə, insanın öz həsrətləri və iztirabları içərisində mənəvi məhvə sürüklənməsi dilin poetik vasitələri ilə ifadə olunur.
Fanilik dünyasının dövranında sovrulan toz -
Kanglum, bir gün gedərik,
heç bir səs çıxarmadan.
"Dəhri-dün dayri" birləşməsi alliterasiya vasitəsilə fani dünyanın fasiləsiz dövranını və ritmini fonetik şəkildə vizuallaşdırır. "Sovrulan toz" insan varlığının kainat miqyasında müvəqqəti və əmanət xarakterini simvolizə edir. "Heç bir səs çıxarmadan" ifadəsi isə ölüm anındakı mütləq sükutu, təslimiyyəti və varlığın səssiz şəkildə sona çatmasını bildirir.
Kiməsə qoyub gedərik qərib bir dərd,
Kiməsə qoyub gedərik qərib bir iz.
Bu misralarda "qərib bir" təyinlərinin təkrarlanması mətnin emosional fonunu yumşaldır, ona sakit və düşüncəli ahəng bəxş edir. İnsan bu dünyadan köçərkən özündən maddi sərvət deyil, saf mənəvi və semantik miras - dərd və iz (həsrətin rəmzləri) qoyub gedir.
Kanglum... kang... lum...
Şeirin son misrasında söz parçalanır, könül hissələrə ayrılır. Bu, dilçilikdə linqvistik dekonstruksiya hadisəsinin poetik təzahürü kimi qiymətləndirilə bilər. Lirik qəhrəmanın fiziki ölümü və nəfəsinin kəsilməsi dil vahidinin qrafik və fonetik parçalanması vasitəsilə təqdim olunur. "Kanglum" sözü əvvəlcə nöqtələrlə kəsilir, daha sonra hecalara ayrılaraq eliziya prosesinə məruz qalır. Sözün parçalanması eyni zamanda insan ruhu ilə bədəninin ayrıldığı anı ifadə edən təsirli qrafik transformasiyaya çevrilir. Beləliklə, şair yalnız semantik məzmunu deyil, sözün vizual və fonetik quruluşunu da poetik mənanın yaradılmasında fəal elementə çevirir.
© Müəllif hüquqları qorunur! Mətndən istifadə etdikdə istinad mütləqdir!
