Qəzənfər Paşayevin "Iraqi-Turkmen Folkloru" kitabı haqqında
Xalqın mənəvi varlığını, tarixi yaddaşını və milli kimliyini yaşadan ən mühüm qaynaqlardan biri də folklordur. Əsrlər boyu nəsildən-nəslə ötürülən xalq yaradıcılığı nümunələri yalnız keçmişin bədii ifadəsi deyil, həm də xalqın dünyagörüşünün, düşüncə tərzinin, mənəvi dəyərlərinin və dil zənginliyinin canlı daşıyıcısıdır. Bu baxımdan folklorun toplanması, sistemləşdirilməsi, tədqiqi və başqa dillərdə nəşri təkcə elmi deyil, həm də mühüm mədəni missiyadır.
Görkəmli Azərbaycan alimi, əməkdar elm xadimi, professor Qəzənfər Paşayevin bu yaxınlarda Hindistanda ingilis dilində nəşr olunmuş "Iraqi-Turkmen Folklore" ("İraq-türkman folkloru") kitabı məhz belə bir missiyaya xidmət edir. Alimin uzun illər ərzində apardığı araşdırmaların nəticəsi olan bu əsər İraq türkmanlarının zəngin folklor irsini beynəlxalq elmi və ədəbi ictimaiyyətə təqdim etmək baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Kitabın diqqətəlayiq cəhətlərindən biri onun yalnız folklor nümunələrinin toplusu kimi deyil, həm də İraq türkmanlarının tarixi, dili, etnik-mədəni mənsubiyyəti və mənəvi dünyası haqqında elmi təsəvvür yaradan fundamental tədqiqat kimi təqdim olunmasıdır.
İraq türkmanlarının tarixi taleyi, onların əsrlər boyu öz dilini və mədəniyyətini qoruyub saxlaması Qəzənfər Paşayevin elmi yaradıcılığında xüsusi yer tutur. Kitabın "Brief View on History, Dialect and Folklore of Iraqi Turkmens" ("İraq türkmanlarının tarixi, dialekti və folkloruna qısa baxış") adlı giriş bölməsində kitabın redaktoru və Ön sözün müəllifi akademik Rafael Hüseynov bu toplumun tarixi keçmişinə nəzər salır, İraq ərazisində türkmanların məskunlaşması, müxtəlif tarixi dövrlərdə onların ictimai-siyasi mövqeyi və Azərbaycan dili ilə bağlılığı məsələləri araşdırılır.
Akademik Rafael Hüseynov İraq türkmanlarının tarixini Azərbaycan və ümumtürk mədəniyyətinin geniş kontekstində təqdim edir. Bu yanaşma təsadüfi deyil. İraq türkmanlarının dilində, şifahi xalq yaradıcılığında, adət-ənənələrində və poetik təfəkküründə Azərbaycan mədəniyyəti ilə çoxsaylı ortaq cəhətlər müşahidə olunur.
Əsərdə ana dilinin və folklorun milli kimliyin qorunmasındakı roluna xüsusi diqqət ayrılır. Çünki tarixi şəraitin dəyişməsi, siyasi sərhədlərin yaranması və müxtəlif mədəni təsirlər altında yaşamaq məcburiyyəti xalqın mənəvi yaddaşını tamamilə silə bilmir. Əksinə, folklor həmin yaddaşın qorunub saxlanmasına və gələcək nəsillərə ötürülməsinə imkan yaradır.
Bu mənada İraq türkmanlarının folkloru yalnız müəyyən coğrafiyada yaşayan bir toplumun yaradıcılığı deyil, həm də Azərbaycan və ümumtürk mədəniyyətinin ortaq tarixi yaddaşını əks etdirən zəngin mənəvi xəzinədir.
Qəzənfər Paşayevin İraq türkmanlarının folkloruna marağı ötəri elmi maraqdan yaranmamışdır. Bu sahədə onun fəaliyyəti uzun illərin zəhmətinə, birbaşa müşahidələrə, folklor materiallarının toplanmasına və müqayisəli araşdırmalara əsaslanır.
Qəzənfər Paşayev hələ XX əsrin 60-70-ci illərində İraqda çalışdığı dövrdə yerli türkmanların folklorunu, dil xüsusiyyətlərini, ədəbi ənənələrini və şifahi xalq yaradıcılığı nümunələrini sistemli şəkildə toplamağa başlamışdır.
Alimin bu istiqamətdə apardığı araşdırmalar sonrakı onilliklərdə bir sıra mühüm nəşrlərin meydana çıxmasına səbəb olmuşdur. "Kərkük bayatıları", "Arzu və Qəmbər" dastanı, "Kərkük mahnıları", "İraq-Kərkük atalar sözləri", "Kərkük tapmacaları", "Kərkük folkloru antologiyası", "İraq Türkman nağılları", "Əta Tərzibaşının folklorşünaslıq fəaliyyəti", "Azərbaycanda və İraqda Bayatlar", "Azərbaycan-İraq Türkman ədəbi əlaqələri: ayrılığın sonu", "İraq Türkman ədəbiyyatı tarixi" (Orxan İsayevlə ortaqlı), "Nəsiminin İraq divanı", "Nəsimi: edamdan sonrakı həyat", "Altı il Dəclə-Fərat sahillərində" və digər əsərlər onun elmi fəaliyyətinin müxtəlif mərhələlərini əks etdirir.
Yeri gəlmişkən, professor Qəzənfər Paşayevin elmi fəaliyyəti bir istiqamətlə məhdudlaşmır, çoxşaxəlidir. Onun araşdırmalarında klassik və müasir Azərbaycan ədəbiyyatı, folklorşünaslıqla bərabər, etnoqrafiya, dialektologiya, mətnşünaslıq, ədəbi əlaqələr, tərcüməşünaslıq, xüsusən də kərkükşünaslıq mühüm yer tutur.
Yuxarıda göstərdiyimiz kitabların əksəriyyəti İraq türkmanlarının folklor irsinin ayrı-ayrı istiqamətlərini işıqlandırmaqla yanaşı, ümumilikdə Azərbaycan folklorşünaslıq elminin zənginləşdirilməsinə xidmət edir. Eyni zamanda Qəzənfər Paşayevi İraq türkmanlarının folklorunu İraqdan kənarda sistemli şəkildə araşdıran və tanıdan görkəmli alim kimi tanıdır.
Əslində, Qəzənfər Paşayevin fəaliyyəti elmi araşdırma ilə mədəniyyətlərarası əlaqələrin uğurlu vəhdətini nümayiş etdirir. O, topladığı folklor materialları vasitəsilə yalnız müəyyən bir xalqın yaradıcılıq nümunələrini qeydə almır, həm də müxtəlif coğrafiyalarda yaşayan, ortaq dil və mədəniyyət yaddaşını bölüşən insanların mənəvi yaxınlığını üzə çıxarır.
"Iraqi-Turkmen Folklore" kitabının əsas elmi məziyyətlərindən biri də onun məzmun və struktur baxımından sistemli şəkildə hazırlanmasıdır.
Müəllifin "Folklore of Ceremonies" ("Mərasimlər folkloru") adlandırdığı birinci fəsildə türkman folklorun ilkin janrları, xalq mərasimləri və mərasimlərlə bağlı musiqi ənənələri nəzərdən keçirilir.
Mərasim folkloru xalqın həyat tərzini, inanc sistemini və kollektiv düşüncəsini əks etdirən ən qədim mədəni qatlarından biri kimi təqdim olunur. Bu nümunələrdə insanın təbiətə, zamana, ailəyə və cəmiyyətə münasibəti öz ifadəsini tapır.
İraq türkmanlarının mərasim folklorunun tədqiqi onların gündəlik həyatında qorunub saxlanmış qədim türk mədəni elementlərinin müəyyənləşdirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
"Lyric Folk Poetry" ("Lirik xalq poeziyası") adlanan ikinci fəsil xalq mahnıları, onların poetik mətnləri, laylalar və tapmaca xarakterli bayatılar kimi janrlara həsr edilir.
Fikrimizcə, kitabın ən maraqlı istiqamətlərindən biri məhz lirik xalq poeziyasının araşdırılmasıdır. Çünki xalqın duyğu və düşüncələri, sevgi, həsrət, ayrılıq, vətən nisgili və həyat fəlsəfəsi ən yığcam və təsirli şəkildə bu janrlarda ifadə olunur.
Xüsusilə bayatı janrı Azərbaycan və İraq türkmanlarının ortaq poetik təfəkkürünün öyrənilməsi üçün mühüm material verir.
Poetik fikrin yığcam ifadəsi, məcaz və rəmzlərdən geniş istifadə bu janrın həm bədii, həm də dilçilik baxımından araşdırılmasını zəruri edir.
Bayatıların poetik strukturu onların başqa dillərə tərcüməsi zamanı da müəyyən çətinliklər yaradır. Orijinaldakı heca ölçüsünü, qafiyəni, ritmi, obrazlılığı və emosional təsiri eyni zamanda qorumaq heç də həmişə mümkün olmur. Buna görə də bayatıların ingilis dilində təqdimatı yalnız folklorşünaslıq deyil, həm də bədii tərcümə nəzəriyyəsi baxımından maraq doğurur.
"Epic Folk Poetry" ("Epik xalq poeziyası") fəslində nağıllar, atalar sözləri, aforizmlər, tapmacalar, lətifələr və dastanlar təqdim olunur.
Epik folklor xalqın tarixi təcrübəsini, mənəvi dəyərlərini və dünyagörüşünü nəsillər arasında ötürən mühüm vasitədir.
Atalar sözləri və məsəllərdə xalqın əsrlər boyu formalaşmış həyat fəlsəfəsi yığcam şəkildə ifadə edilir. Nağıl və dastanlarda isə xeyirlə şərin mübarizəsi, qəhrəmanlıq, sədaqət, məhəbbət, ədalət və mənəvi kamillik kimi ümumbəşəri mövzular ön plana çıxır.
Bu janrların İraq türkmanları arasında yaşaması və qorunması onların zəngin mədəni ənənələrinin davamlılığını göstərir.
Kitabın ingilis dilində nəşri onun elmi və mədəni əhəmiyyətini daha da artırır.
Məlumdur ki, folklor nümunələrinin başqa dillərə tərcüməsi adi mətnlərin tərcüməsindən müəyyən dərəcədə fərqlənir. Folklor mətnlərində sözün leksik mənası ilə yanaşı, onun daşıdığı mədəni informasiya, tarixi yaddaş, milli kolorit və emosional çalarlar da mühüm rol oynayır.
Xüsusilə bayatıların, atalar sözlərinin, xalq mahnılarının və dastanların tərcüməsində bu xüsusiyyətlər özünü daha aydın göstərir.
Məsələn, bayatıda işlənən müəyyən bir təbiət obrazı yalnız təsvir vasitəsi deyil, həm də xalqın mədəni yaddaşında formalaşmış rəmzi məna daşıya bilər. Həmin obrazın ingilis dilində birbaşa leksik qarşılığının verilməsi onun bütün emosional və mədəni məzmununu oxucuya çatdırmaya bilər.
Eyni problem atalar sözlərinin və frazeoloji ifadələrin tərcüməsində də meydana çıxır. Bir dildə tamamilə təbii səslənən ifadə başqa dildə əlavə izah tələb edə bilər.
Professor Qəzənfər Paşayev həm də ingilis dili üzrə mütəxəssis olduğundan bütün bu çətinliklərin öhdəsindən uğurla gələrək ingilisdilli oxucuya sanballı bir əsər, maraqlı bir tədqiqat təqdim edir. Bu isə o deməkdir ki, "Iraqi-Turkmen Folklore" kitabının ingilisdilli oxuculara təqdim olunması mədəniyyətlərarası kommunikasiya baxımından mühüm addımdır.
Kitabın ingilis dilində nəşri İraq türkmanlarının folklor irsinin daha geniş elmi auditoriyaya çatdırılmasına, müqayisəli folklorşünaslıq, türkologiya və tərcüməşünaslıq sahələrində yeni araşdırmaların aparılmasına imkan yaradır.
Eyni zamanda bu əsər folklor nümunələrinin tərcüməsində milli-mədəni xüsusiyyətlərin qorunması, poetik formanın ötürülməsi və mətnin başqa dil mühitində qavranılması kimi məsələlərin araşdırılması üçün də dəyərli material verir.
Burada bir məqamı da qeyd etmək istərdik. Folklorun beynəlxalq elmi mühitdə tanıdılması üçün yalnız onun başqa dilə çevrilməsi kifayət etmir. Tərcümə prosesində mədəni anlayışların düzgün təqdim olunması, zəruri hallarda izahların verilməsi, xüsusi adların və folklor terminlərinin ardıcıl işlədilməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Bu mənada kitab gələcəkdə İraq türkman folklorunun ingilis dilinə tərcüməsi ilə bağlı daha geniş elmi tədqiqatların aparılmasına stimul verə bilər.
Qloballaşma dövründə kiçik etnik və dil icmalarının folklor irsinin qorunması xüsusi aktuallıq qazanır. Müasir informasiya mühitində mədəniyyətlərin qarşılıqlı təsiri gücləndikcə, şifahi xalq yaradıcılığının bəzi ənənəvi formalarının unudulması təhlükəsi də artır.
Belə bir şəraitdə türkman folklor nümunələrinin toplanması, elmi şəkildə sistemləşdirilməsi və beynəlxalq dillərdə nəşri mədəni müxtəlifliyin qorunmasına mühüm töhfə verir.
Qəzənfər Paşayevin uzun illər ərzində apardığı tədqiqatlar bu baxımdan xüsusi dəyərə malikdir. Onun fəaliyyəti göstərir ki, bir alimin ardıcıl elmi zəhməti bütöv bir toplumun mədəni irsinin tanıdılmasında mühüm rol oynaya bilər.
İraq türkmanlarının folklorunun araşdırılması həm də Azərbaycanla İraq arasında tarixi-mədəni əlaqələrin öyrənilməsi üçün yeni imkanlar açır.
Kitabın ingilis dilində nəşri isə bu əlaqələrin yalnız regional səviyyədə deyil, beynəlxalq elmi müstəvidə də təqdim olunmasına xidmət edir.
Əsərin diqqətəlayiq xüsusiyyətlərindən biri də folklorun ayrı-ayrı janrlarının ümumi mədəni sistemin tərkib hissəsi kimi nəzərdən keçirilməsidir. Mərasim folkloru, lirik poeziya və epik yaradıcılıq bir-birindən təcrid olunmuş hadisələr kimi deyil, xalqın mənəvi dünyasını formalaşdıran vahid sistemin müxtəlif ifadə formaları kimi təqdim edilir.
Bu yanaşma folklorun yalnız ədəbi mətnlər toplusu deyil, xalqın tarixi, dili, dünyagörüşü və sosial münasibətləri ilə sıx bağlı olan canlı mədəni hadisə olduğunu bir daha təsdiqləyir.
Qəzənfər Paşayevin "Iraqi-Turkmen Folklore" kitabı haqqında düşünərkən ilk növbədə onun arxasında dayanan uzunmüddətli elmi zəhməti qeyd etmək lazımdır.
Folklorşünaslıqda material toplamaq, onu sistemləşdirmək və elmi dövriyyəyə daxil etmək böyük səbir, məsuliyyət və tədqiqatçı fədakarlığı tələb edir. Xüsusilə başqa ölkədə yaşayan, fərqli siyasi və sosial şəraitdə formalaşmış bir toplumun folklorunu araşdırmaq əlavə çətinliklərlə müşayiət olunur.
Qəzənfər Paşayev bu çətinlikləri dəf edərək İraq türkmanlarının folklorunu Azərbaycan elmi mühitinə gətirmiş, onu geniş oxucu auditoriyasına tanıtmış və bu sahədə davamlı tədqiqat ənənəsinin formalaşmasına töhfə vermişdir.
Bu nəşrin əhəmiyyəti yalnız İraq türkmanlarının folklor nümunələrini xarici oxucuya təqdim etməklə məhdudlaşmır. Həm də Azərbaycan folklorşünaslığının elmi nailiyyətlərinin dünyaya çatdırılmasına xidmət edir.
Əsərin məzmunu bir daha göstərir ki, folklor xalqın keçmişini gələcəyə bağlayan mənəvi körpüdür. Tarixi hadisələr, siyasi dəyişikliklər və coğrafi ayrılıqlar bu körpünü zəiflədə bilər, lakin xalqın yaddaşında yaşayan söz, nəğmə, bayatı və dastanlar onu qoruyub saxlamaq gücünə malikdir.
Qəzənfər Paşayevin "Iraqi-Turkmen Folklore" əsəri də məhz belə bir mənəvi körpünün elmi ifadəsidir.
Bu kitabın Hindistanda nəşr edilməsi, beynəlxalq oxucuya təqdim olunması Azərbaycan elminin, folklorşünaslığının və mədəni irsinin tanıdılması baxımından təqdirəlayiq hadisədir.
İnanırıq ki, əsər yalnız türkologiya və folklorşünaslıq mütəxəssislərinin deyil, həm də mədəniyyətlərarası əlaqələr, bədii tərcümə, müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq və etnomədəni tədqiqatlarla məşğul olan alimlərin diqqətini cəlb edəcəkdir.
Çünki folklorun qorunması yalnız keçmişə ehtiram deyil, həm də gələcək nəsillər qarşısında mənəvi məsuliyyətdir.
Qəzənfər Paşayevin elmi fəaliyyəti isə bu məsuliyyətin bir alim ömründə necə böyük və dəyərli nəticələr verə biləcəyinin parlaq nümunəsidir.
© Müəllif hüquqları qorunur! Mətndən istifadə etdikdə istinad mütləqdir!
