Abidə insan - Rafael Hüseynov - Turan UĞUR

2020-ci ilin noyabr ayının sonları, narın-narın yerə səpələnən güz yağışının müşayiəti ilə Rafael müəllimi radionun binasının qarşısında qarşılayıram. Hər həftənin çərşənbə günü Mədəniyyət TV-nin efirində yayımlanan "Çərçivəsiz" verilişinin növbəti çıxışçısının Rafael Hüseynov olduğunu biləndə istər-istəməz çox fərəhləndim. Həmin verilişin müəllifi, dostum Günay Ardanın Rafael müəllimi qarşılamaq məsələsini bəndənizə vagüzar etməsi sayğıdəyər akademiklə mükalimə imkanı yaradacaqdı. Baxmayaraq ki, Rafael Hüseynovla AzTV-nin dəhlizlərində, yeməkxanasında dəfələrlə qarşılaşmışdıq, fəqət bir dürlü söhbət etmək şansımız yaranmamışdı. "Çərçivəsiz" verilişi bu xüsusda yeni bir fürsət rolunu oynayacaqdı. Həmin çağlar 44 günlük Zəfər savaşımızı yenicə arxada buraxmışdıq. Ürəyimiz sevincdən uçunur, qubar bağlamış könlümüz şadyanalıq edir, içimizin hüsran, hicran yanğısı estafeti bəxtiyarlıq, bərxudarlıq duyğusuna ötürmüşdü. Noyabrın 25-i, 2020-ci ildə efirə gedəcək verilişin mövzusunu da belə seçmişdim: "Qarabağda itirdiyimiz maddi və mənəvi abidələr".

Rafael Hüseynovun bu mövzuda dünya-dünya mətləbləri əhatə edəcəyini yəqin etdiyimdən, haqlı olaraq başqa çıxışçını dəvət etməmişdim. Adətən iki, yaxud üç qonaqdan ibarət olan verilişin formatını bir növ pozmuşdum. Və nə yaxşı da pozmuşdum...

Jül Renar demiş: "Yeni üslub yaratmaq - özündən əvvəlki üslubları unutmaq deməkdir" Qısacası, yeni qaydaların yaranışına vəsilə olacaqsa, köhnə qaydaları pozmaq da caizdir.

30 dəqiqə xronometrajı olan proqram "Ağ-qara" studiyası adlandırdığımız məkanda gerçəkləşirdi. Yenicə studiya halına gətirilən bu yeri Rafael müəllim çox bəyəndi, ancaq otaqda bir dənə də güzgünün olmamasından gileyləndi. Çəkilişə gələn qonağın özünə çəki-düzən verə bilməməsi iradında xeyli haqlı idi.

Xülasə, naqolay şəkildə telefonun şüşəsində yaprıxan saçına sığal çəkib, həmən də bəndənizlə mövzunu dübarə dəqiqləşdirdi:

- Sənə neçə dəqiqə lazımdır?

- Rafael müəllim, verilişin həcminin 30 dəqiqə olduğunu nəzərə alsaq, 28 dəqiqə danışsanız kafidir.

Rafael Hüseynov 50 illik televiziya və radio təcrübəsindən doğan çox böyük peşəkarlıq nümunəsi sərgilədi. Saatına baxmadan düz 28 dəqiqə danışmağı məni çox heyrətləndirdi. İllərin birikmiş vərdişləri öz sözünü deyirdi.

Yaradıcı heyətimiz - rejissorumuz Sevda xanım Məmmədova, müəllif Günay Arda və bəndəniz  böyük riqqətlə müsahibimizi dinlədik. Akademikin çıxışına bayatılarla başlaması ruhumu oxşadı.Vaxtilə  "Bulaq" verilişinin yazarlarından biri kimi bulaq kimi mövcə gəlib danışması, bu müəzzəm çıxışının bir udum su kimi ciyərimizə çəkilməsi, yaddaşımıza hopması, könlümüzə sinməsi sadəcə möhtəşəm idi. Rafael müəllimin söylədiyi həmin bayatı indi də dilimin ucunda var-gəl edir:

Qarabağda talan var,

Zülfün üzə salan var.

Gedibsən, tez qayıt gəl,

Gözü yolda qalan var.

- deyibən Qarabağın maddi və mənəvi irsinə geninə-boluna işıq tutdu, bizi bizdən hali elədi, bilmədiyimiz faktları muncuq kimi ipə düzdü Rafael müəllim.

Proqramın montaj prosesi çox kolay keçdi, xırda-para yüngül düzəlişlə bütün müsahibəni efirə verdik. Bu manidar görüş ustadla sonrakı ülfətimə vəsilə oldu.

Çox keçmədən - 2021-ci ildə efirə çıxan "Vətənim" bədii-publisistik yönlü, maarifçilik ruhlu proqramın redaktoru olmaq bəndənizə nəsib oldu.

("Vətənim" verilişinə rəsmi olaraq 2024-cü ilin iyulunda keçdim) Əslində, Rafael Hüseynov imzası ilə efirə gedən verilişə nə redaktor?! Televiziyanın hər cikinə, hər bikinə bələd olan müəllifin bizə heç gərəyi də yoxdur. Sadəcə taleyin diktəsi ilə veriliş bir neçə redaksiyanı gəzib-dolaşandan sonra mənim baş redaktor müavini olduğum "Uşaq, gənclik və maarifçilik" redaksiyasına transformasiya olundu və məmnuniyyətlə bu proqramda təmsil olundum.

Rafael Hüseynovun müəllif və aparıcısı olduğu verilişin vurğunu kimi bu təyinata ancaq sevindim və Rafael müəllimlə birgə işləmək durumundan xeyli müşərrəf oldum. Əslində, verilişin böyük ölçüdə əziyyətini çəkən qəhrəmanımız özüdür, ancaq verilişin montaj rejissoru Yaqub Həsənovun, rejissor assistenti Səbuhi İsgəndərovun, sonralar rejissor təyin olunmuş Mehriban Hüseynovanın, operator Orxan Ağazadənin də halallıq naminə adlarını tələffüz etmək bir ərdəmdir. Məxsusən Yaqub müəllimin bu verilişə cani-dildən bütün enerjisini qoyduğunun, zövqü, təcrübəsi ilə "Vətənim" buraxılışlarını süslədiyinin şahidi olmuşam.

"Vətənim" layihəsində silsilə proqramların yaşlı nəslin çox böyük rəğbətini qazanması, izləyicilərdən ancaq xoş rəylər eşitməyimiz bizi qürrələndirdi. Rafael Hüseynovun mütəmadi olaraq - hər həftənin bazar ertəsi, saat 19:00-da (bəzən saat 18:00-da) seyrçilərin görüşünə gəlməsi bizim həm də çocuqluq illərimizin Rafael Hüseynovu ilə yenidən buluşmağımız anlamına gəlirdi. Sevərək izlədiyimiz yaradıcılıq gecələrinin Rafael müəllimini, unudulmaz "Ocaq başı" televiziya filminin, Hacıbaba Hüseynovun 70 illiyi münasibətilə keçirilən gecənin aparıcısı olan Rafael Hüseynovun izləyicilərinə qovuşması geniş vüsət aldı. Bu, həm də uşaqlıq illərimizin televiziya vasitəsilə geri dönüşü, analı-atalı illərimizin, nənəli-babalı çağlarımızın yeni qiyafədə geri dönüşü idi.

O çağlarda  izlədiyim "Ocaq başı" televiziya filmindən sonra hər bir türkün, hər bir Azərbaycan insanının ocağının başında əyləşən doğma insana çevrilmiş Rafael Hüseynovun yaşının müdrik vaxtında evimizin müsafirinə deyil, doğma sakininə çevrilməsi idi. Bu, zəngin biliyi, orijinal intonasiyası, ağayana səs tembri, səlis, aydın diksiyası, şax qaməti, şux duruşu, natiqlik məharəti, hüdudsuz, nəhayətsiz nadir yaddaşı, reportajlara, mövzulara hakimlik qabiliyyəti ilə sevilən Rafael Hüseynovun intizarda qalmış tamaşaçılarına qovuşması idi.   

Ümumiyyətlə, Rafael Hüseynov adı - "Vaxtdan uca", "1002-ci gecə", "Məhsəti necə varsa", "Rəfibəylilər" və neçə-neçə fundamental, monumental əsərlər, cild-cild kitablar deməkdir.

Rafael Hüseynov adı - Cavidlərin nakam taleyinə, Rəfibəylilərin timsalında dünyanın hər tərəfinə səpələnmiş, yersiz təqiblərdən, lüzumsuz təhdidlərdən, idbar təzyiqlərdən çilik-çilik olmuş şəcərələrin iqbalına işıq salmaq deməkdir.

Rafael Hüseynov - "Ocaq başı" televiziya filmindəki xanəndə, qəzəlxan Hacıbaba Hüseynovun şirin avazlı söhbətlərini körükləmək, hər ləhzədə şeirin, qəzəlin, qəsidənin, muğamın, təsnifin ekrana vəsiqə qazanmasına nail olmaq deməkdir.

Rafael Hüseynov - həm də "Göylərə yazılmış səs" məqaləsindəki bulaq kimi mövcə gələn yazıçının Hacı ilə ilgili şirin, lətif xatirələridir.

"Sonuncu Xan" da Xan əminin, Xan Şuşinskinin ərşə qovzanan Qarabağ və Qarabağlı sədasının sirrini çözmək, incə düsturunu tapmaqdır.

"Təbrizi", "Şirvani", "Gəncəvi" nisbələri və təxəllüsləri ilə söz xəzinəsi, söz yatırı yaratmış şairlərimizin haqq sədasıdır Rafael Hüseynov demək. 51 ildə "Axşam görüşləri"ni əbədi görüşlərə sirayət edəcək qədər ömrümüzün önəmli bir parçasına çevirmək, radio dinləyicilərimizi möhtərəmlərlə, güvənclərlə buluşdurmaqdır...

...Və həm də Rafael Hüseynov demək, "Vətənim", "Millət təqvimi" kimi bədii-publisistik yönlü, maarifçi təyinatlı müəllif proqramlarında sözümüzə ucalmış abidə deməkdir.

Abidə insanın, hamıya sözdən heykəl ucaldan sayğıdəyər alimimizin özünə də abidə ucaltmaq vacibat hökmündədir.

- Heç rəvamıdır ki, Xətib Təbrizidən, Xaqani Şirvanidən, Nizami Gəncəvidən, Məhəmməd Füzulidən, Seyid Əzim Şirvanidən və yüzlərlə azman şairimizdən, münəvvərimizdən kitablar yazasan, məqalələr, monoqrafiyalar dərc etdirəsən, çeşid-çeşid proqramlar ərsəyə gətirəsən, ancaq özünün doğum gününə səthi yanaşaq?!

- Əsla!

Qəhrəmanımızın dünyaya təşrif buyurduğu tarix 12 avqust 1954-cü ildir. Tarixlə müttəfiqliyin tarixçəsi elə həmin gündən başlayır. Kürdəmirdə doğulan, Kürdəmir şəhər 2 saylı orta məktəbini bitirən, 1971-76-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin "Şərqşünaslıq" fakültəsində fars filologiyası ixtisası üzrə təhsil alan Rafael Hüseynov çox keçmədən araşdırma-məqalələrlə, geniş tədqiqatları ilə ad-san qazandı. Elmlər Akademiyasının "Şərqşünaslıq İnstitutu"nun İran filologiyası şöbəsində kiçik elmi işçidən Akademikə qədər ucalır: tükənməz enerjisi, zəhməti və istedadı ilə. Rafael müəllimin titulları, nailiyyətləri o qədər çoxdur ki, həyatının hər bir epizodu xüsusi tədqiqat tələb edir. İlk dəfə Baba Tahir Üryan, Baba Kuhi, Məhsəti və başqa klassiklərimizi kompleks şəkildə işləyən, həmən-həmən bütün klassiklərimizin məchul ömürlərini gün işığına çıxaran məhz Rafael Hüseynov olub. Azərbaycan radiosunda, habelə televiziyada yüzlərlə, minlərlə proqram hazırlamağı bunun ən gözəl nümunəsidir.

Təkcə 5 ildən çox müddətdə Mədəniyyət TV-də yayımlanan "Vətənim" verilişinin bu il efirə gedən buraxılışlarını səhifələsəm, gözümüzün önündə əlvan bir palitra canlanar. Çox böyük şövqlə izlədiyim həmin verilişlər haqqında düşüncələrim, həm də həmin proqramlara yazılmış annotasiyalardır. İzlədikcə görürəm ki, bu müddət ərzində neçə-neçə elm, irfan körpülərindən keçib

Rafael Hüseynov.

Qəhrəmanımızı "Füzuli körpüsü"ndə qarşılamağa varsızmı?

- Salam olsun, Füzuli körpüsü!

- Mərhaba!

"Sözdə düyümlənən güc" - belə adlanırdı həmin buraxılış.

Bu ilin, 2026-cı ilin yanvarın 19-da yayımlandı veriliş və efirqabağı öz təəssüratımı bu sayaq bölüşəcəkdim:

- "Gücümüz, qüvvətimiz təkcə millət oğullarının qolunun gücündə, döyüşlərdə, cənglərdə göstərdiyi rəşadətdə, hünərdə deyil, həm də istiqlal, azadlıq uğrunda fəda getmişlərin şeirləşən ömürlərində duyulmalıdır. Əcəba, ulu Füzulinin məşhur Kərbəla şəhidlərini vəsf etdiyi "Hədiqətüs-süəda" da yurddaşımız Müslüm Azərbaycani və övladının şəhadət mərtəbəsinə ucaldığının təsvir olunduğu epizodlar bu günümüzə həyati mesajlar ötürmürmü?! Dərk edirikmi, yoxsa cahil bir güruhun "əşşşi, Kərbəlanın bizə nə dəxli var?" kimi zəlalət qoxuyan fikirlərinə beynimizi aşiyan edirik?

Şəhadətin İmam Hüseyn (ə.s.) ucalığından və Kərbəlada həlak edilmiş müqəddəslərdən yol almaq türk millətinin ərdəminin, alicənablığının, daim haqqın yanında bulunduğunun göstəricisi deyilmi?!

Bu mənada 1400 ilə yaxın deyilən qəsidələr, oxunan sinəzənlər, növhələr, mərsiyələr həm də o ucalıq estafetini dünəndən bu günə ötürməyimizdir.

Akademik Rafael Hüseynovun tarixə bu haqlı, təqdirəşayan yanaşması həm də bugünkü Vətən şəhidlərimizin, 20 Yanvar və Qarabağ mücahidlərimizin amalını çözən incə bir təsbitdir. Sözdə düyümlənən güc həm də Bəxtiyarın "Şəhidlər" poeması, Xəlil Rzanın Vətən şeirləri, Qabilin "20 Yanvar şəhidləri"nə həsr etdiyi mərsiyənin fonunda bir saxlanc kimi görünür.

Nə xoş ki, istiqlal carçılarının şəhadəti təkcə qəhər kimi boğazımızda düyümlənmir, həm də gündəlik lüğətimizdə, leksikonumuzda, şeirlərimizdə Zəfər bəşarətçiləri kimi qərarlaşırlar. Füzuli babamızla başlayan "Vətənim"in növbəti ədəbiyyat və əbədiyyət yığnağının Rafael müəllimin 8 Noyabr Zəfərimizə ithaf etdiyi şeiri ilə bitməsi olduqca anlamlı, məntiqlidir. Vətən şairi Mehmet Akif ruhunun duyulduğu Rafael müəllimin həmin şeirindəki son misralarında - "istiqbal-istiqlal" qafiyələndirməsi lap yerindədir.

Elə 20 Yanvar şəhidlərinin də yeri əladır - fiziki ünvanı Bakının hündür, əlçatmaz bir guşəsində, mənəvi ünvanda isə - əbədiyyət-də!"

Yadımdadır ki, həmin buraxılış olduqca zövqlü və baxımlı alınmışdı.

Xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadəyə həsr olunan proqram da eyni dərəcədə sanballı və maraqlı alınmışdı.

Rafael Hüseynovu "Bəxtiyar Vahabzadə körpüsü"ndə qarşılayaq!

Salam olsun, Bəxtiyar körpüsü!

Mərhaba!

"Bir vaxt rusca idi reklam, işıqlar,

İndi ingiliscə dürtülür gözə.

İtin də dilinə hörmətimiz var,

Təkcə öz dilimiz yaramır bizə.

Millətin Bəxtiyarı olmaq - həm o taylı, həm bu taylı yurddaşlarımızın dərdini, hüznünü, kədərini çiyinlərində daşımaqdan keçir. Necə ki, vaxtilə Azadlıq meydanında millət tribunaya, söz kürsüsünə çiyinlərində uğurlamışdı şairi, o çiyinlər isə o uğurlanmaya qədər neçə-neçə yük qaldırmışdı. Bəxtiyar Vahabzadənin ovxarlı qələmi, kəskin sözü, iti məntiqi yad ünsürlərə hər daim sipər olub. Şairin haqq qələminə gedən yol, ötkün dilindən, yurdsevər qəlbindən, milli kökündən yola çıxmışdı. Sovet dönəminin ən acımasız illərində sözünü gah Əlcəzair vətəndaşının, gah zənci insanının dilindən demiş, məlum olayları Afrika, Amerika müstəvisinə keçirə bilmişdi. Amma Vətən yanğısına əsla biganə qalmamışdı. 1937-38-ci illər xofu hələ neçə onilliklər qaldığından bəzən nigaran duyğularla düz səhərəcən yatmaz, dan yeri sökülənə qədər çimir eləməzdi.

Akademik Rafael Hüseynovun "Vətənim" verilişinin bu buraxılışı məhz belə bir epizodla başlayır. Məhbəs həyatını dadan bəstəkar Qəmbər Hüseynli ilə günün birində yeyib-içən Bəxtiyar gecənin ənginliyinə kimi Sovet quruluşunun naqisliyindən, doğma istiqlal arzularından danışırlar. Sıcaq söhbətlərdən coşan, doğma ortamdan mövcə gələn şair bir sıra yasaq mətləbləri də aşkar söyləyir. Evə qayıdanda süfrə arxasında deyilən sözlərin nigaranlığı Bəxtiyarın ürəyini bərk çulğayır.

- "Az öncə həbsdən çıxmış Qəmbər birdən dilini farağat qoymaz, nələrisə danışar" - deyə nagümanlıq keçirir. Sən demə, o tərəfdə də həmin vəziyyət imiş. Qəmbər möhkəm əndişələnir ki,

- "Vay, təzəcə çıxmışam həbsdən, birdən duyarlar nə danışdığımı, yenidən atarlar içəriyə".

Bu qayğı burulğanında, bu əndişə fırtınasında gecə sübhəcən nə Qəmbər yatar, nə Bəxtiyar.

Şair görür ki, hava açılmaqdadır, becid evdən çıxır ki, Qəmbəri xəbərdar eləsin, məbadə ağzından söz qaçırar. Ayağını qapının kandarından bayıra atırmış ki, görür bəstəkar dikilib düz qapısına.

-"Sən Allah Bəxtiyar, dünən danışılanları unut".

Elə şair də eyni fikrini açıqlayır.

Vahabzadə bütün bu yaşantıları Rafael müəllimin Azərbaycan radiosunda yayımlanan "Axşam görüşləri" proqramında danışarkən həmin qəziyyələrin üstündən xeyli vaxt ötmüşdü. Sonralar Rafael müəllimin təklifi ilə Bəxtiyar Vahabzadə "İki qorxu" poemasını da qələmə alacaqdı.

"Vətənim"in bu sayında Şəhriyar-Bəxtiyar söhbətləşmələri, məktublaşmaları da bütün nüansları ilə incələnir, tək millətin yek amalı, iki azman şairin könül hayqırtısından aləmə car çəkilir. Telefon danışıqları əsnasında, dəstəyin o tərəfində hicran, hüsran ağrısından Şəhriyar inləyirsə, bu tərəfdə Bəxtiyar sızlayır.

Nə xoş ki, bu sızıltının, bu istiqlal, azadlıq yanğısının son buluşunu Bəxtiyara görmək nəsib olacaq, daşıdığı adın haqqını artıqlaması ilə qaytaracaqdı.

Akademik Rafael Hüseynovun müəllif proqramında Bəxtiyar dünyasına səyahətimiz 45 dəqiqə 30 saniyə olacaq. Hansısa bir futbol matçının bir hissəsi qədər az, ancaq xəyal dünyamıza büsbütün sirayət edəcək qədər çooooox!

Gözləməyə və izləməyə dəyər!

(Davamı olacaq)

© Müəllif hüquqları qorunur! Mətndən istifadə etdikdə istinad mütləqdir!