Azərbaycan yazılı abidələrində, klassik şairlərin misralarında, dastanların poetik qatlarında əsrlərin süzgəcindən keçərək bu günümüzə qədər gəlib çatmış sözlər Azərbaycan dilinin tarixi yaddaşının ən qiymətli xəzinəsi, milli mənsubiyyətimizin və mədəniyyətimizin sarsılmaz təməlidir. Hər bir söz dilin yaddaşında qorunmuş bir iz, xalqın düşüncə tərzinin, məişətinin, dünyagörüşünün, mənəvi-estetik zövqünün daşıyıcısıdır.
Azərbaycan dilinin tarixi yaddaşının qorunması, onun saflığının təmin edilməsi və milli söz xəzinəsinin gələcək nəsillərə ötürülməsi müasir dövrdə dövlət dil siyasətinin əsas istiqamətlərindən biridir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev müxtəlif çıxışlarında ana dilimizin qorunmasını, yad təsirlərdən mühafizəsini və onun zəngin daxili imkanlarından səmərəli istifadəni xüsusi olaraq vurğulamışdır. Dövlət başçısı 3 noyabr 2025-ci ildə AMEA-nın 80 illik yubiley yığıncağındakı çıxışında Azərbaycan dilinin saflığının qorunmasını hər bir vətəndaşın işi kimi dəyərləndirmiş, dövlətin, alimlərin, dilçilərin, yazıçıların, şairlərin və jurnalistlərin bu sahədə xüsusi məsuliyyət daşıdığını bildirmişdir. Dövlət başçısı həmin çıxışında Azərbaycan dilinin qədim və zəngin dil olduğunu, 50 milyondan çox insan üçün ana dili kimi yaşadığını vurğulamış, əgər Azərbaycan dilində əzəli bir kəlmə varsa, onu başqa dildən alınmış sözlə əvəz etməyin yolverilməz olduğunu qeyd etmişdir.
Bu baxımdan "Türk mənşəli arxaizmlər lüğəti" yalnız tarixi-leksikoqrafik əsər deyil, həm də Azərbaycan dilinin saflığının qorunması və milli söz ehtiyatının dirçəldilməsi istiqamətində dövlət dil siyasəti ilə səsləşən mühüm elmi təşəbbüsdür. Lüğətdə XIII-XVIII əsrlər Azərbaycan yazılı abidələrində işlənmiş türk mənşəli arxaik sözlərin toplanması, izahı, etimoloji və tarixi-linqvistik baxımdan araşdırılması dilimizin unudulmuş, lakin milli kökə bağlı söz qatını yenidən elmi dövriyyəyə gətirir. Bu isə müasir termin yaradıcılığı üçün də ciddi əhəmiyyət daşıyır. Çünki dilin saflığını qorumağın ən səmərəli yollarından biri yeni anlayışları ifadə edərkən, mümkün qədər dilin öz daxili imkanlarına, tarixi söz ehtiyatına və milli leksik bazasına müraciət etməkdir. "Türk mənşəli arxaizmlər lüğəti" məhz bu baxımdan arxaizmləri passiv söz qatında qalmış "köhnəlmiş vahidlər" kimi deyil, çağdaş dil quruculuğu, terminologiya və elmi üslub üçün potensial mənbə kimi təqdim edir.
Bu lüğətdə əksini tapan arxaik sözlər, fonetik variantlar, qədim şəkilçilər və semantik çalarlar Azərbaycan dilinin öz kökləri üzərində inkişaf etmək imkanlarını nümayiş etdirir. Burada toplanmış material gələcəkdə terminoloji sistemin zənginləşdirilməsi, yad sözlərin qarşılığı kimi milli mənşəli leksik vahidlərin seçilməsi, elmi anlayışların Azərbaycan türkcəsinin daxili imkanları əsasında ifadəsi üçün möhkəm baza yarada bilər. Beləliklə, "Türk mənşəli arxaizmlər lüğəti" Prezident İlham Əliyevin Azərbaycan dilinin saflığının qorunması, yad təsirlərdən mühafizəsi və milli söz xəzinəsinin gələcək nəsillərə çatdırılması ilə bağlı çağırışları kontekstində xüsusi aktuallıq qazanır. Bu əsər dilimizin tarixi yaddaşını yalnız qorumaqla kifayətlənmir, həmin yaddaşı müasir dil quruculuğunun, termin yaradıcılığının və türkoloji araşdırmaların fəal elmi mənbəyinə çevirir.
Bu baxımdan XIII-XVIII əsrlər Azərbaycan yazılı abidələrində işlənmiş türk mənşəli arxaizmlərin sistemli şəkildə toplanması, izahı, etimoloji və tarixi-linqvistik baxımdan araşdırılması mühüm elmi hadisədir.
AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Azərbaycan dilinin tarixi şöbəsində hazırlanmış 3 cildlik "Türk mənşəli arxaizmlər lüğəti" məhz belə bir ciddi elmi ehtiyacdan doğmuşdur. Bu leksikoqrafik əsər Azərbaycan dili tarixinin tədqiqində yeni mərhələ kimi qiymətləndirilə bilər. Lüğət XIII-XVIII əsrlər yazılı abidələrində işlənmiş arxaik sözləri, onların fonetik, semantik, qrammatik və leksik xüsusiyyətlərini tarixi inkişaf ardıcıllığında əks etdirən diaxron filoloji lüğətdir.
Bu əsərin başlıca elmi dəyəri ondan ibarətdir ki, burada arxaizmlər yalnız "köhnəlmiş sözlər" kimi təqdim edilmir; onların tarixi taleyi, işlənmə arealı, məna inkişafı, fonetik dəyişmələri, morfoloji xüsusiyyətləri və müxtəlif dövrlərdəki funksional fəallığı izlənilir. Başqa sözlə, lüğət sözün keçmişini sadəcə qeydə almır, onun dil tarixindəki hərəkətini, yaşama və aradan çıxma mexanizmini göstərir.
"Türk mənşəli arxaizmlər lüğəti"nin hazırlanması Azərbaycan tarixi leksikoqrafiyası üçün mühüm yenilikdir. Çünki bu lüğət normativ xarakter daşımır; müasir ədəbi dilin qaydalarını deyil, orta əsr yazılı abidələrinin dil faktlarını əsas götürür. Bu isə onu klassik izahlı lüğətlərdən fərqləndirərək diaxron aspektli tarixi lüğət səviyyəsinə yüksəldir. Burada arxaizmin bütün növləri - leksik, semantik, fonetik və qrammatik arxaizmlər əhatə olunmuşdur. Belə bir yanaşma Azərbaycan dilinin tarixi leksikologiyası, semasiologiyası, morfologiyası, sintaksisi və fonetikası üçün zəngin faktoloji baza yaradır.
Lüğətin türkoloji elmi əhəmiyyəti xüsusilə diqqətəlayiqdir. Azərbaycan dili türk dilləri ailəsinin oğuz qrupuna məxsus olsa da, onun orta əsrlər yazılı abidələrində müşahidə edilən leksik və qrammatik xüsusiyyətləri ümumtürk dil tarixi ilə sıx bağlıdır. Bu lüğətdə toplanmış materiallar qədim və orta türk dili mərhələlərinin Azərbaycan yazılı ədəbi dilində necə yaşadığını, hansı sözlərin uzun müddət aktiv qaldığını, hansılarının isə müəyyən dövrdən sonra işləkliyini itirdiyini izləməyə imkan verir. Bu baxımdan lüğət yalnız Azərbaycan dilçiliyi üçün deyil, ümumilikdə türkoloji araşdırmalar üçün də etibarlı mənbə rolunu oynayır.
"Türk mənşəli arxaizmlər lüğəti" üçcildliyinin mühüm üstünlüyü ondadır ki, burada arxaizm yalnız "köhnəlmiş söz" kimi deyil, tarixi-linqvistik fakt kimi izah edilir. Lüğətdə sözün fonetik variantları, semantik inkişafı, qrammatik xüsusiyyətləri, işlənmə arealı və müxtəlif dövrlərdəki funksional fəallığı izlənilir. Bu yanaşma onu adi izahlı lüğətdən fərqləndirir və diaxron filoloji lüğət səviyyəsinə yüksəldir.
Əsərin başqa bir üstünlüyü mənbə bazasının genişliyidir. "Kitabi-Dədə Qorqud"un Drezden və Günbəd nüsxələrindən başlayaraq, "Dastani-Əhməd Hərami", Qul Əlinin "Qisseyi-Yusif" poeması, İbn Mühənna lüğəti, Qazi Bürhanəddin divanı, Mustafa Zəririn tərcümə əsərləri, Nəsimi, Rövşəni, Həbibi, Kişvəri, Şah İsmayıl Xətai, Füzuli, Qövsi Təbrizi, Vaqif, Vidadi və başqa klassiklərin əsərlərinə qədər geniş korpusun cəlb olunması lüğətin faktoloji əsasını möhkəmləndirir. Məqalədə göstərildiyi kimi, ümumilikdə 60-a yaxın müəllif və tərcümə əsəri üzərində aparılan iş bu lüğətin elmi etibarlılığını və əhatə dairəsini artırır. Bu mənbələrin seçilməsi təsadüfi deyildir. XIII-XVIII əsrlər Azərbaycan yazılı ədəbi dilinin təşəkkülü, inkişafı, oğuz türkcəsi zəminində formalaşması, ərəb-fars təsirləri ilə yanaşı, türk mənşəli söz qatının davamlılığını izləmək üçün ən məhsuldar dövrlərdir. Lüğətdə həmin dövrün həm poetik, həm nəsr, həm dini-tərcümə, həm də dastan mətnlərinin cəlb olunması arxaik leksikanın müxtəlif üslubi mühitlərdə işlənmə imkanlarını aşkara çıxarır.
Bu lüğəti türkoloji baxımdan fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri də nümunələrin xronoloji ardıcıllıqla verilməsidir. Belə tərtib prinsipi sözün hansı əsrdə işlək olduğunu, hansı dövrdə fəallığını qoruduğunu və nə zaman arxaikləşdiyini izləməyə imkan yaradır. Məsələn, ağrığ, biləmcə kimi sözlərin müxtəlif əsrlərə aid mənbələrdə izlənilməsi yalnız sözün mənasını deyil, onun tarixi yayılma sərhədlərini də müəyyənləşdirməyə kömək edir. Bu xüsusiyyət "Türk mənşəli arxaizmlər lüğəti"ni sadəcə söz izahı kitabı olmaqdan çıxarır, onu Azərbaycan dilinin tarixi leksik atlası səviyyəsinə qaldırır.
Hər bir arxaizmin lüğət məqaləsinin yaradılması, baş sözün əski yazı ilə verilməsi, omonim və çoxmənalı sözlərin məna inkişafının təyin edilməsi, nümunələrin xronoloji ardıcıllıqla yerləşdirilməsi, etimoloji izahların dəqiqləşdirilməsi və fonetik variantların qarşılıqlı şəkildə əlaqələndirilməsi bu işin nə qədər ciddi elmi prinsip əsasında aparıldığını göstərir.
Lüğətin digər üstünlüyü fonetik variantlılığın geniş şəkildə nəzərə alınmasıdır. Orta əsr yazılı abidələrində vahid orfoqrafik norma olmadığından eyni söz müxtəlif fonetik və qrafik şəkillərdə işlənmişdir. Lüğətdə aymaq feilinin ayıdmaq, ayıtmaq, aytmaq, eytmək, əytmək kimi variantlarının, eləcə də müxtəlif sintaktik-fonetik formaların verilməsi türk dillərində səs keçidlərini, yazı ənənələrini və dialekt izlərini araşdırmaq üçün qiymətli material yaradır.
Əsərin üstünlüklərindən biri də arxaik morfoloji göstəricilərin sistemli təqdimidir. Orta əsr Azərbaycan türkcəsində işlənmiş -ısar/-isər, -daçı/-dəçi, -ğay/-gay, -van/-vən, -duq/-dük, -ıban/-ibən kimi şəkilçilərin lüğət materialında əks olunması yalnız Azərbaycan dilinin deyil, bütövlükdə oğuz qrupu türk dillərinin tarixi morfologiyasının öyrənilməsi üçün mühüm faktlar verir. Bu cəhət lüğətin türkoloji müqayisəli-tarixi qrammatika üçün də əhəmiyyətini artırır.
Nəhayət, "Türk mənşəli arxaizmlər lüğəti"ni türkoloji leksikoqrafiya ənənəsində xüsusi mövqeyə çıxaran cəhət onun Azərbaycan dilinin tarixi yazı ənənəsi ilə bağlı faktları da qorumasıdır. Baş sözlərin əski əlifba ilə verilməsi, ərəb qrafikasında türk sözlərinin yazılış xüsusiyyətlərinin nəzərə alınması, "sağır nun" kimi qrafik-fonetik hadisələrin izlənilməsi lüğəti təkcə leksikoloji deyil, həm də paleoqrafik və mətnşünaslıq baxımından dəyərli mənbəyə çevirir.
Beləliklə, "Türk mənşəli arxaizmlər lüğəti" ümumtürk leksikoqrafiya tarixində "Divanü lüğat-it-türk", "Codex Cumanicus", "Drevnetyurkskiy slovar", Clausonun etimoloji lüğəti və "Tarama Sözlüğü" kimi əsərlərlə eyni elmi ənənənin davamı kimi qiymətləndirilə bilər. Lakin onun özünəməxsusluğu ondadır ki, bu əsər ümumtürk söz xəzinəsini deyil, Azərbaycan yazılı ədəbi dilinin XIII-XVIII əsrlər mərhələsində qorunmuş türk mənşəli arxaik qatını sistemli şəkildə təqdim edir. Bu baxımdan lüğət həm milli, həm də ümumtürk əhəmiyyətli leksikoqrafik hadisədir: milli əhəmiyyəti Azərbaycan dilinin tarixi yaddaşını qorumasında, türkoloji əhəmiyyəti isə oğuz türkcəsinin orta əsr inkişafını ümumtürk dil tarixi fonunda öyrənmək üçün zəngin və etibarlı material verməsindədir.
Layihənin ümumi hazırlanmasında Azərbaycan dilinin tarixi şöbəsinin bütün əməkdaşları böyük zəhmət sərf etmiş, ilkin mərhələdə ayrı-ayrı mənbələrdən nümunələr toplamış, ikinci mərhələdə isə həmin materialları qəbul edilmiş tərtib prinsipləri əsasında hərflər üzrə birləşdirərək vahid lüğət halına salmışlar.
Lüğətin ərsəyə gəlməsində AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun baş direktoru və əsərin baş redaktoru professor Nadir Məmmədlinin dəstəyi ayrıca qeyd olunmalıdır. Belə böyükhəcmli, zəhmət və peşəkarlıq tələb edən bir layihənin həyata keçirilməsi yalnız fərdi elmi təşəbbüs deyil, həm də institusional elmi ənənənin nəticəsidir.
"Türk mənşəli arxaizmlər lüğəti" Azərbaycan dilinin tarixi söz xəzinəsini sistemli şəkildə təqdim edən mühüm mənbədir. Bu əsər gələcəkdə Azərbaycan dilinin tarixi leksikası, orta əsr yazılı abidələrinin dili, oğuz qrupu türk dillərinin müqayisəli-tarixi inkişafı, qədim qrafika və fonetika, tarixi semasiologiya və leksikoqrafiya sahələrində aparılacaq tədqiqatlar üçün etibarlı istinad mənbəyidir.
Ən başlıcası isə, bu lüğət dilimizin milli yaddaşına xidmət edir. Çünki hər bir arxaik söz yalnız keçmişin izi deyil, həm də xalqın mədəniyyət tarixinə açılan qapıdır. "Türk mənşəli arxaizmlər lüğəti" həmin qapıları tədqiqatçıların, filoloqların, türkoloqların, klassik ədəbiyyat mütəxəssislərinin və dil tariximizə maraq göstərən hər kəsin üzünə açan dəyərli elmi əsərdir. Onun masaüstü mənbəyə çevriləcəyi və əsrlərə yadigar qalacaq leksikoqrafik abidə kimi qiymətləndiriləcəyi şübhəsizdir.
© Müəllif hüquqları qorunur! Mətndən istifadə etdikdə istinad mütləqdir!
