İnsan cəmiyyətlərinin tarixini diqqətlə izlədikdə görürük ki, əsrlər boyu insanların ən böyük arzularından biri həm bərabərlik, həm də azadlıq olub.
İnqilablar, müharibələr, siyasi hərəkatlar və ideoloji mübarizələr məhz bu iki anlayış ətrafında formalaşıb. Lakin məsələ ondadır ki, bəzən bu iki dəyər bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edir.
Məsələn, dövlət insanların daha çox bərabər olmasını təmin etmək üçün onların azadlıqlarını məhdudlaşdıra bilər. Eyni zamanda, geniş azadlıqlar da insanlar arasında iqtisadi və sosial fərqlərin yaranmasına səbəb ola bilər.
Buna görə də mühüm sual ortaya çıxır: insan üçün daha vacib olan nədir: bərabərlik, yoxsa azadlıq?
İnsan, əlbəttə, ilk növbədə azad olmalıdır. Çünki azadlıq - insanın şəxsiyyətini, yaradıcılığını və seçim etmək hüququnu müəyyən edən əsas dəyərdir.
Bərabərlik vacib olsa da, azadlıq olmadan onun heç bir mənası qalmır.
İnsanlar təbiətən eyni deyillər. Onların qabiliyyətləri, xarakterləri, maraqları və istedadları fərqlidir. Kimisi rəssam olur, kimisi alim, kimisi sahibkar, kimisi isə fəhlə. Bu fərqlər insan təbiətinin ayrılmaz hissəsidir. Əgər cəmiyyət bütün insanları nəticə etibarilə tam bərabər etmək istəyirsə, o zaman bu fərqləri zorla aradan qaldırmalı olacaq. Bunun üçün isə insanların seçim azadlığı məhdudlaşdırılmalıdır.
Tarixdə belə cəhdlər çox olub.
XX əsrdə bəzi totalitar rejimlər sosial və iqtisadi bərabərlik yaratmaq iddiası ilə ortaya çıxdılar. Onlar xüsusi mülkiyyəti məhdudlaşdırdılar, fərdi təşəbbüsü boğdular və insanların həyatına ciddi nəzarət etdilər. Nəticədə müəyyən mənada bərabərlik yarandı, lakin bu bərabərlik yoxsulluğun, qorxunun və itaətin bərabərliyi idi. İnsanlar azad düşünə, sərbəst danışa və öz həyatlarını istədikləri kimi qura bilmirdilər.
Azadlıq isə insanın öz taleyinin sahibi olmasına imkan verir. Azad cəmiyyətdə insanlar fərqli seçimlər edir, risk götürür, yeni ideyalar yaradır və inkişaf edirlər. Elmi kəşflərin, texnoloji yeniliklərin və mədəni nailiyyətlərin böyük əksəriyyəti məhz azad mühitlərdə meydana çıxıb. Çünki yaradıcılıq məcburiyyət altında deyil, azadlıq şəraitində çiçəklənir.
Bununla belə, azadlığın müdafiəsi bərabərliyin tamamilə rədd edilməsi demək deyil. Qanun qarşısında bərabərlik, hüquqların bərabərliyi və imkanların bərabərliyi hər bir sağlam cəmiyyət üçün vacibdir. Heç kəs mənşəyinə, dininə, cinsinə və ya sosial vəziyyətinə görə ayrı-seçkiliyə məruz qalmamalıdır. Lakin bu, insanların nəticələrinin mütləq şəkildə eyni olması anlamına gəlmir. Azad insanlar müxtəlif qərarlar verdikləri üçün onların əldə etdikləri nəticələr də fərqli olacaq.
Əslində, azadlıq olmadan bərabərlik mümkün olsa belə, dəyərsizdir. Çünki insan sadəcə iqtisadi vahid deyil. O, düşünən, seçən və öz həyatına məna verən bir varlıqdır. İnsan bütün ehtiyacları təmin edilmiş bir qəfəsdə yaşamaqdansa, çətinliklərlə üzləşsə belə, azad yaşamağı üstün tutur. Çünki azadlıq insan ləyaqətinin ayrılmaz hissəsidir.
Bərabərlik mühüm sosial prinsip olsa da, insan üçün daha əsas dəyər azadlıqdır. Bərabərlik azadlığın içində məna qazanır, lakin azadlıq bərabərliyin içində yox ola bilər. İnsanların qanun qarşısında bərabər olduğu, lakin öz həyat yollarını sərbəst seçə bildiyi cəmiyyətlər həm daha ədalətli, həm də daha inkişaf etmiş olurlar. Buna görə də insan ilk növbədə bərabər deyil, azad olmalıdır.
Danimarkalı filosof Kierkegaard yazırdı ki, insan seçim etməyə məhkumdur. İnsan seçmədikdə belə, əslində, seçim etmiş olur. Bu fikir sadəcə fəlsəfi mülahizə deyil. O, insan varlığının özəyinə işarə edir. Daşın seçimi yoxdur, ağacın seçimi yoxdur, heyvanın seçimi məhduddur. İnsan isə həyatını dəyişə, inkar edə, yenidən qura bilir. Onun ləyaqəti məhz bu azadlıqdan doğur.
Bərabərlik isə çox vaxt insanları eyni nöqtəyə gətirmək istəyir. Amma təbiət özü bərabərlik üzərində qurulmayıb. Dağlar düzənliklərdən fərqlənir, dənizlər çaylardan, qartallar sərçələrdən. Hətta eyni ailədə doğulan iki insan belə, bir-birinin təkrarı deyil. Əgər həyatın özü fərqlilik üzərində qurulubsa, onda cəmiyyət niyə insanları eyniləşdirməyə çalışmalıdır?
Tarixdə bərabərlik ideyasının faciəyə çevrildiyi dövrlər az olmayıb. XX əsrin totalitar sistemləri insanları eyni qəlibə salmaq istədi. Hamı eyni cür düşünməli, eyni həqiqətə inanmalı, eyni gələcək üçün yaşamalı idi. Nəticədə fərqlilik təhlükə hesab edildi. Şairlər susduruldu, yazıçılar təqib edildi, milyonlarla insan dövlətin hazırladığı "ideal insan" modelinə uyğun gəlmədiyi üçün əzildi. Bərabərlik şüarı altında insan ruhunun rəngləri silinirdi.
Bu faciəni ən güclü şəkildə bədii ədəbiyyat göstərib. "1984" romanında insanlar formal olaraq eyni ideologiyanın xidmətçiləridir. Hamı eyni şüarları təkrarlayır, eyni düşmənlərə nifrət edir. Ancaq həmin dünyanın ən böyük çatışmazlığı yoxsulluq və ya müharibə deyil. Ən böyük faciə azadlığın olmamasıdır. Çünki insanın ağlını idarə etdikdən sonra onun bütün digər hüquqları mənasını itirir.
Fransız yazıçısı Albert Camus insanı "üsyan edən varlıq" adlandırırdı. İnsan taleyinə, zülmə, məcburiyyətə qarşı ayağa qalxır. Bu üsyanın kökündə isə azadlıq dayanır. İnsan bərabər olmaq üçün deyil, öz olmaq üçün mübarizə aparır.
Mənə görə, insanlığın ən böyük nailiyyətləri də məhz azad ruhların əsəridir. Bir rəssamın yaratdığı tablo, bir şairin yazdığı misra, bir alimin etdiyi kəşf, bir filosofun irəli sürdüyü fikir - bunların heç biri bərabərlik planının məhsulu deyil. Bunlar fərqli olmağa cəsarət edən insanların töhfələridir.
Bir sözlə, bərabərlik insanları bir-birinə yaxınlaşdıra bilər, amma azadlıq onları insan edir. Bərabərlik cəmiyyətin nizamıdırsa, azadlıq insan ruhunun nəfəsidir. İnsan nəfəs almadan yaşaya bilmədiyi kimi, azad olmadan da, həqiqi mənada insan ola bilməz.
© Müəllif hüquqları qorunur! Mətndən istifadə etdikdə istinad mütləqdir!
