İnsan tarix boyu Tanrını uzaqda, əlçatmaz bir varlıq kimi təsəvvür edib. Onu qorxu ilə xatırlayıb, cəza ilə ölçüb, mükafatla sevib. Bu münasibətdə insan daim aşağıda, Tanrı isə yuxarıda olub. Bu şaquli sistemdə insanın rolu itaət etmək, səssiz qalmaq və taleyinə boyun əyməkdir. Lakin bu model insan ruhunu azad etmir, əksinə, onu zəncirə salır.
Sufilik bu zənciri qıran bir baxışdır. O deyir: Tanrını göydə yox, özündə axtar. O, qorxu ilə deyil, sevgi ilə tanınır. Burada Tanrı hökmran deyil, kamillik rəmzidir. İnsan isə aciz qul yox, ilahi nurun daşıyıcısıdır.
Bu yol zahirdən batinə, qaydadan mənaya, itaətdən özünüdərkə aparır. Sufiliyin dörd pilləsi - şəriət, təriqət, mərifət və həqiqət - bu yüksəlişin xəritəsidir. Bu pillələrdə insan əvvəl əməl edir, sonra axtarır, daha sonra anlayır və nəhayət, bir olur.
Mənsur Həllacın "Mən onu o qədər sevdim ki, o oldum" sözləri bu yolun zirvəsidir. Bu, eqonun yox olduğu, ayrılığın bitdiyi andır. Burada artıq "mən" də yoxdur, "o" da. Yalnız varlıq qalır.
Bu toplu qorxu üzərində qurulmuş inancı deyil, dərk üzərində qurulan imanı axtarır. Burada məqsəd Tanrıya yaxınlaşmaq deyil, Tanrını öz varlığında tapmaqdır.
I bölmə
Qorxu dini və qul psixologiyası
İnsan Tanrı adını eşidəndə ürəyində ilk olaraq qorxu hiss edirsə, bu, artıq iman deyil, tabeçilik refleksidir. Qorxu üzərində qurulan din, insanı mənəvi yüksəlişə deyil, daxili sükuta və itaətə məhkum edir. Belə bir sistemdə insan düşünmür, soruşmur, axtarmır - yalnız boyun əyir. Bu, ruhun yox, iradənin tərbiyəsidir.
Tarix boyu dini sistemlər çox zaman siyasi hakimiyyətlərin əlində idarə alətinə çevrilib. Tanrı göylərə qaldırılıb, insan isə torpağa sıxılıb. Hakimlər Tanrının adından danışıb, itaəti müqəddəsləşdiriblər. Beləcə, Tanrı qorxunun simvoluna çevrilib, insan isə öz gücünü unutdurulan bir varlıq olub.
Qorxu dini insanı daim günahkar hiss etdirir. O, öz varlığını kiçildir, öz ağlından şübhələnir, öz vicdanına güvənmir. Belə bir ruh halında insan azad deyil - o, içində daşıdığı zəncirlərin əsiridir. Qorxu onu kamilləşdirmir, onu kiçildir.
Bu nöqtədə sual yaranır: Tanrı həqiqətən, qorxu istəyirmi? Yoxsa qorxu Tanrının adından istifadə edən sistemlərin məhsuludur?! Sufilik bu suala cəsarətlə cavab verir: Tanrı qorxu deyil, kamillikdir. İnsan Tanrıdan qorxmaq üçün yox, Ona bənzəmək üçün yaradılıb.
Qorxu dini insanı "qul" anlayışı ilə tərbiyə edir. Qul soruşmaz, düşünməz, yalnız əməl edər. Lakin bu model insanın mənəvi potensialını boğur. İnsan özünü dərk etmədən, öz varlığını tanımadan necə kamil ola bilər?
Sufilik deyir: insanın məqsədi qul olmaq deyil, varlığını tanımaqdır. Qul psixologiyasından çıxmayan insan Tanrını da düzgün anlaya bilməz. Çünki Tanrını qorxu obyektinə çevirən, əslində, öz qorxularıdır.
İnsan azad olanda düşünür, düşünəndə soruşur, soruşanda axtarır. Axtaran insan isə artıq yolun başlanğıcındadır.
Qismətçilik və iradənin sönməsi
Qismətçilik insanın taleyini Tanrının əlində görüb, öz iradəsini kənara qoymasıdır. Bu anlayış zahirən təslimiyyət kimi təqdim edilsə də, əslində, məsuliyyətdən qaçışın fəlsəfi formasıdır. İnsan hər uğursuzluğunu "qismət", hər zülmü "tale", hər səssizliyi isə "imtahan" adı ilə örtür. Beləcə, öz həyatının müəllifi olmaqdan imtina edir.
Qismətçilik insanı passivləşdirir. O, dəyişmək əvəzinə gözləyir, mübarizə aparmaq əvəzinə razılaşır, düşünmək əvəzinə boyun əyir. Bu hal təkcə fərdi yox, cəmiyyətləri də zəiflədir. Çünki qismətə inanan toplum iradəsini başqasına təhvil verir.
Tarixdə bir çox zülm sistemləri məhz bu düşüncədən bəhrələnib. İnsanlara "belə yazılıb" deyiblər, onları səssizliyə öyrədiblər. Zalımlar isə bu səssizlikdən hakimiyyət qurublar. Qismətçilik burada Tanrıya inam deyil, insanın öz gücünə inamını itirməsidir.
Sufilik isə bu düşüncəni sarsıdır. O, insanı taleyin passiv obyekti yox, varlığın şüurlu iştirakçısı kimi görür. İnsan Tanrının verdiyi şüur və iradə ilə hərəkət etməlidir. Qismət yalnız başlanğıcdır, yol isə insanın öz seçimi ilə çəkilir.
Özünü dərk edən insan artıq "mən bacarmaram" demir. O bilir ki, dəyişmək Tanrıya qarşı çıxmaq deyil, Tanrının verdiyi gücü həyata keçirməkdir. Sufilikdə iradə günah deyil, məsuliyyətdir.
Qismətçilikdən azad olan insan ayağa qalxır. O, artıq gözləməz - yol açar.
Hakim Tanrı anlayışının psixoloji nəticələri
Tanrını yalnız hökm verən, cəza paylayan və itaət tələb edən bir varlıq kimi təsəvvür etmək insanın daxili aləmini dərin şəkildə zədələyir. Bu modeldə Tanrı sevgidən çox, qorxunun, mərhəmətdən çox, nəzarətin simvoluna çevrilir. İnsan isə özünü daim müşahidə altında hiss edən, səhvdən qorxan və vicdanını belə cəzaya bağlayan bir varlıq olur.
Belə bir inanc psixoloji olaraq insanı iki hissəyə bölür: zahirdə itaətkar, daxildə isə günahkarlıq və qorxu ilə dolu bir varlıq yaranır. İnsan öz təbii hisslərindən utanır, arzularını gizlədir, suallarını boğur. Bu daxili parçalanma zamanla özünü inkar, depressiya və mənəvi boşluq kimi göstərir.
Hakim Tanrı anlayışı insanı daxili nəzarət mexanizmi ilə yaşamağa məcbur edir. İnsan artıq yalnız cəmiyyətdən deyil, Tanrıdan da qorxur. Bu qorxu onu kamilləşdirmir, onu kiçildir. O, səhv etməmək üçün düşünməməyə başlayır. Çünki düşünmək riskdir.
Sufilik bu psixoloji zənciri qırır. O deyir: Tanrı nəzarətçi deyil, kamillik rəmzidir. O səni cəzalandırmaq üçün deyil, oyatmaq üçün var. İnsan qorxu ilə deyil, dərk ilə dəyişir. Sufilikdə vicdan xarici bir səs deyil, daxili işıqdır.
Tanrını zalım kimi görən insan ya qorxaq olur, ya da ikiüzlü. Amma Tanrını nur kimi görən insan özünü tapır. Çünki insanın Tanrıya baxışı, əslində, onun özünə baxışıdır.
II bölmə
Sufilik: daxili yolun başlanğıcı
Qorxu üzərində qurulmuş inanc insanı itaətə məhkum edir, amma ruhunu oyatmır. İnsan müəyyən bir mərhələdə anlayır ki, yalnız əməl etmək kifayət etmir; o, artıq anlamaq istəyir. Bu an daxili yolun başlanğıcıdır. Sufilik də məhz bu oyanışdan doğur.
Sufilik insanı zahirdən batinə yönəldir. Qaydalardan mənaya, formadan mahiyyətə, qorxudan sevgiyə aparır. Burada insan Tanrını artıq kənarda axtarmır, onu öz qəlbinin dərinliyində hiss etməyə başlayır. Bu, dinin dəyişməsi deyil, insanın dəyişməsidir.
Sufi yoluna girən insan əvvəl öz nəfsini tanıyır. O anlayır ki, onu Tanrıdan uzaqlaşdıran xarici dünya yox, daxili qarışıqlığıdır. Nəfsin cilalanması, eqonun sındırılması bu yolun əsas şərtidir. Çünki Tanrı ilə insan arasındakı ən böyük pərdə insanın öz "mən"idir.
Sufilikdə ibadət artıq qorxu jesti deyil, sevgi ifadəsidir. İnsan Tanrıdan qaçmır, Ona can atır. Bu canatma, varlığın öz kökünə qayıdışıdır. İnsan öz daxilindəki nuru kəşf etdikcə, həyatına da başqa gözlə baxmağa başlayır.
Bu yol sakit, lakin dərin bir inqilabdır; xarici aləmdə deyil, insanın içində baş verir. Sufilik insanı dəyişərək dünyanı dəyişdirir.
Qorxudan sevgiyə keçid
Qorxu insanı hərəkətdə saxlayan güc kimi təqdim olunsa da, o, əslində ruhu bağlayan zəncirdir. Qorxu ilə ibadət edən insan Tanrıya yaxınlaşmır, ondan gizlənir. Çünki qorxu sevgi yaratmır, yalnız məsafə yaradır. Sufilik bu məsafəni aradan qaldırmaq istəyir.
Sevgi isə yaxınlaşdırır. Sevgi insanı dəyişir, onu özündən çıxarıb bütövə bağlayır. Sufi üçün Tanrı qorxu obyekti deyil, sevgi mənbəyidir. İnsan sevdiyinə bənzəmək istəyir; qorxduğundan isə qaçır. Bu səbəbdən sevgi mənəvi yüksəlişin əsas hərəkətverici qüvvəsidir.
Qorxudan sevgiyə keçid, insanın Tanrı ilə münasibətinin də dəyişməsidir. Artıq Tanrı cəza verən hakim deyil, kamilliyə çağıran nurdur. Bu dəyişiklik insanın özünə münasibətini də dəyişir: o, özünü günahkar yox, kamilliyə açıq bir varlıq kimi görür.
Sevgi insanı azad edir. Azadlıq isə məsuliyyətsizlik deyil, şüurlu seçimdir. Sufi üçün sevgi ilə edilən hər əməl ibadətdir. Çünki sevgi artıq Tanrının özüdür.
Nəfsin sındırılması və mənliyin əriməsi
Sufiliyin mərkəzində ən çətin, amma ən vacib mərhələ dayanır: insanın öz "mən"i ilə üzləşməsi. Çünki insanı Tanrıdan uzaqlaşdıran ən böyük pərdə nə dünya, nə şeytan, nə də başqalarıdır - insanın öz nəfsi, öz eqosudur.
Nəfs yalnız şəhvət və tamah deyil; o, insanın özünü hər şeyin mərkəzinə qoymaq istəyidir. "Mən haqlıyam", "mən bilirəm", "mən üstünəm" deyən səsdir. Bu səs susmadıqca insan həqiqəti eşidə bilməz.
Sufilik nəfsi düşmən kimi yox, tərbiyə olunmalı bir güc kimi görür. Onu məhv etmək yox, cilalamaq lazımdır. Çünki nəfs idarə olunanda insanı Tanrıya yaxınlaşdıran bir vasitəyə çevrilir.
Nəfs sındıqca insan yüngülləşir. O, artıq özünü müdafiə etməyə, haqlı çıxmağa, üstün görünməyə ehtiyac duymur. Bu mərhələdə "mən" yavaş-yavaş əriyir, yerini varlığın birliyi hissinə verir.
Mənliyin əriməsi yox olmaq deyil; əksinə, həqiqi varlığa doğulmaqdır. İnsan artıq ayrı bir varlıq kimi deyil, bütövün parçası kimi yaşayır.
Bu, qorxunc deyil, azadedici bir haldır. Çünki insan özünü buraxdıqca, Tanrıya yer açır.
III bölmə
Dörd pillə: varlığın nərdivanı
Sufilik yalnız bir inanc forması deyil, insanın daxili kamilləşmə xəritəsidir. Bu xəritənin mərkəzində dörd mərhələ dayanır: şəriət, təriqət, mərifət, həqiqət.
Bu pillələr ardıcıllıqla keçilən yol deyil; onlar insanın daxilində bir-birini doğuran mənəvi hal mərhələləridir.
Bu dörd mərhələ insanın qorxudan sevgiyə, itaətdən özünüdərkə doğru keçdiyi daxili təkamül yoludur.
1. Şəriət - zahiri nizam
Şəriət insanın yolunun başlanğıcında dayanır. O, davranış qaydaları, etik çərçivə, nizam deməkdir. İnsan bu mərhələdə Tanrını hələ də kənarda görür. Onun üçün Tanrı hökm verən, mükafat və cəza paylayan bir hakimdir.
Bu mərhələ qorxu üzərində qurula bilər. İnsan cəzadan qorxduğu üçün itaət edir. Lakin bu itaət hələ kamillik deyil; bu, nizamın ilkin mərhələsidir.
Şəriət zəruridir, amma kifayət deyil. Çünki insan yalnız qaydalarla yaşadıqca ruhu susuz qalır.
2. Təriqət - axtarış yolu
Təriqət "yol" deməkdir. Bu mərhələdə insan artıq suallar verməyə başlayır. O anlayır ki, yalnız zahiri qaydalar onu doyurmur. O, Tanrını daha dərindən tanımaq istəyir.
Bu mərhələdə mürşid anlayışı ortaya çıxır - insanın özünü tanımasına kömək edən yolgöstərici. Təriqət mərhələsi nəfsin tərbiyəsinin başlandığı mərhələdir.
Burada insan artıq itaət edən deyil, axtaran varlıqdır.
3. Mərifət - özünüdərk
Mərifət biliyin deyil, daxili dərkin mərhələsidir. İnsan artıq Tanrını uzaqda deyil, öz varlığında hiss etməyə başlayır.
Bu mərhələdə Tanrı cəza verən hakim deyil, daxili nurdur. İnsan artıq qorxudan yox, sevgidən hərəkət edir.
Mərifət insanın özünü tanımasıdır. Özünü tanıyan insan Tanrını tanıyır.
4. Həqiqət - birlik halı
Həqiqət mərhələsi artıq sözlərin çatmadığı haldır. Burada "mən" və "o" ayrılığı aradan qalxır. İnsan öz varlığında Tanrını tapır.
Mənsur Həllacın sözləri bu halı ən gözəl ifadə edir:
"Mən onu o qədər dedim ki, o oldum".
Bu, küfr deyil, birlik şüurudur.
Bu yol insanı qorxudan sevgiyə, itaətdən özünüdərkə yüksəldir.
IV bölmə
Türk ruhu və sufi azadlığı
Sufilik yalnız fərdi bir daxili yol deyil, eyni zamanda mədəni və mənəvi ruhun daşıyıcısıdır. Bu baxımdan qədim türk ruhu ilə səsləşir. Türk ruhu həmişə azadlıq, ləyaqət və daxili güc anlayışı ilə yaşayırdı. Qədim türk qadını at belində döyüşürdü, döyüşkən, amma mərhəmətli idi. Xaqan qonaqları qəbul edərkən xanımı ilə birgə əyləşir, bir nəfər qadınla kifayətlənirdi. Bu ruh sərbəstlik və məsuliyyət arasında incə tarazlıq yaradırdı.
Sufilik də insanın daxili sərbəstliyini vurğulayır. O, insanı qorxu və itaət zəncirindən azad edir, ona Tanrını daxili nur kimi göstərir. İnsan artıq aciz qul deyil, ilahi nurun daşıyıcısıdır.
Türk ruhu ilə sufilik arasında paralellər aydındır: hər ikisi eqonun deyil, varlığın kamilliyinin tərəfdarıdır. Hər ikisi iradəni, məsuliyyəti və daxili azadlığı önə çıxarır. İnsan yalnız özünü tanıyanda, öz daxilindəki gücü dərk edəndə həqiqətən, azad olur.
Bu baxımdan sufilik və türk ruhu bir-birini tamamlayır: biri daxili işıqla yol göstərir, digəri isə həyati azadlıq və mərhəmət prinsiplərini yaşadır. Birlikdə insanı həm daxili, həm də xarici sferada kamilləşdirir.
Beləcə, sufilik insanın öz varlığında Tanrını tapdığı, qorxudan sevgiyə, itaətdən özünüdərkə yüksəldiyi müqəddəs yoldur. Bu yol insanı yalnız Tanrıya deyil, öz həqiqətinə aparır.
İnsan Tanrıya itaətlə deyil, özünü dərk etməklə yaxınlaşır və Tanrıya qovuşur.
© Müəllif hüquqları qorunur! Mətndən istifadə etdikdə istinad mütləqdir!
