Nə eşq olaydı, nə aşiq,
nə nazlı afət olaydı!
Nə xəlq olaydı, nə xaliq,
nə eşqi-həsrət olaydı!..
Hər insanın içində bir qərib var. Yolu bilmir, amma yenə gedir, haraya çatacağını da bilmir.
Bu yolda ən gözəl yol yoldaşı mahnılardır. O yolu yaxın edir, dərdi azaldır, Kor Ərəbin mahnısındakı kimi...
Nə dərd olaydı, nə dərman,
Nə sur olaydı, nə matəm!..
Yolçu yolundan qalmır, irəli gedir. Bəlkə də onun irəlisi özünə dönüşüdür. Bu səbəbdən də içi rahatdır, amma...
Könüldə nuri məhəbbət,
gözümdə pərdeyi-zülmət!..
O, nuru da, zülməti də rədd edir. Onun daxilindəki dünyada hər şey artıqlaması ilə vardır...
Nə nur olaydı, nə zülmət,
nə böylə xilqət olaydı!..
Yol uzundur. Qısa, asan yollara o inanmır. Asan yolların bərəkəti olmaz. Axtardığın - uzun yolların sonundadır. Yolçu yorulsa da, usanmır. Əks halda o, yola çıxmazdı...
Tükəndi taqətü-səbrim,
Ədalət! Ah, ədalət!
Nə öncə öylə səadət,
nə böylə zillət olaydı!..
Ədalət axtaranların bir çoxu yenə elə yolda qaldılar. Yol - çoxlarının sığındığı son istinadgahdır. Yolsuz qalmaq ilahi ədalətsizlik olardı...
Əsərin daxilinə adlayaq. Mahnıdakılar sadəcə söz deyil, bir taleyin fəlsəfəsidir. Əsərin müəllifi Fikrət Əmirov bu parçanı elə qurub ki, söz və musiqi birlikdə daxili bir fəryada çevrilir.
"Kor ərəb" kimdir?
Mahnıda "kor ərəb" yalnız fiziki kor bir insan deyil, taleyin kor etdiyi insan, həyatın ağır zərbələrini görmüş, amma yoluna davam edən bir səyyahdır.
O, həm də dünyanın həqiqətini görən birisidir.
Paradoksal olaraq deyək ki, bəzən görməyən insan daha çox görür. Çünki göz bağlananda iç göz açılır.
Kor ərəb həm də, qərib insandır. O, nə bir yerə bağlıdır, nə də bir ümidə. Şərq poeziyasında bu obraz qərib dərviş tipinə yaxındır.
Mahnının ruhu üç duyğunun üzərində qurulub: Qəriblik, taleyə təslimiyyət və daxili iztirab. Bunları daşıyanlar hər zaman böyük olublar. Böyüklük böyük dərdləri daşıya bilənlərə verilib hər zaman. Böyüklük özü də böyük dərddir Şərqdə...
İnsan dünyaya gəlir, amma dünya ona yer vermir. Bu hiss Şərq poeziyasında çox tanışdır. Füzuli, Nəsimi və təsəvvüf şairlərində də buna rast gəlirik.
Fikrət Əmirov bu mahnını təsadüfi belə kədərli etməyib. Onun melodiyası muğam intonasiyasına yaxın, asta-asta yüksələn, içdən qopan bir ah kimidir. Musiqi sanki insana hikmət anladır. Baxın: "Dərdi olan insan qışqırmır. O, oxuyur." Ona görə də bu mahnı insanı çox qəhərləndirir. Çünki orada səsdən çox, bir insanın taleyi danışır.
Bu mahnının gizli fəlsəfəsi çox sadədir. Həyat insanı kor edir. Amma bu korluğun içində bir başqa görmə doğulur. Şərq mistikasında buna "bəsirət" deyirlər. Yəni, göz bağlanır, ruh açılır.
Bu mahnı hamımızın içindəki qəribə də toxunur. Çünki hər bir insanın içində bir "kor səyyah" var, həm də qəribdir. Bu mahnı həmin insan qəribliyinin səsidir...
Əsərdə bir çox obrazlar da açılır: korluq, ərəb obrazı, dərvişlik, qəm. Bütün bunların Şərq mistikasındakı simvolik mənaları vardır.
Fikrət Əmirov bu əsəri yazarkən, yalnız bir səhnə nömrəsi yaratmayıb. O, sanki bir qədim Şərq taleyini musiqiyə çevirmişdir. Əmirov bəstəkardır. Amma o, Şərqin ənənəvi sehri içindədir.
Şərq mistikasında korluq, çox vaxt cəza deyil, dəyişmədir. Göz bağlananda iki şey olur: dünya görünmür, amma insanın içi görünməyə başlayır.
Sufilər deyirdilər: "Göz dünyanı görür, korluq isə həqiqəti". Ona görə də "Kor ərəb" obrazı, bir növ, Şərqdəki həmin daxili görən insan obrazıdır. O, artıq dünyaya bağlı deyil, dünya onun gözündən düşüb...
Niyə məhz "ərəb?" Bu da təsadüfi deyil. Şərq ədəbiyyatında "ərəb" çox vaxt səyyah, səhranın adamı deməkdir. Səhranın adamı evsizdir, yolsuzdur, amma azaddır. Səhrada insanın iki dostu olur: yol və sükut. Ona görə də Kor ərəb həm də tənha səyyahın obrazıdır.
Səhranın qəribə bir xüsusiyyəti var. Orada ağac yoxdur, kölgə yoxdur, səs yoxdur. Yəni insan tək qalır. Və insan tək qalanda iki şeydən biri olur; ya dəli olur, ya müdrik.
Şərq mistikasında səhraya getmək ruhun təmizlənməsi sayılırdı. Musa da qövmünü o üzdən səhraya aparmışdı. Sufilər dəvə üstündə bir mənzildən digərinə gedərkən, həm də daxillərində bir yol gedirdilər. Bu, təmizlənmənin bir vasitəsi, üslubu idi.
Bu mahnının kədəri, sadəcə qəm deyil. Bu, dərviş qəmidir. Fərq budur ki, adi qəm insanı sındırır, dərviş qəmi isə insanı dərinləşdirir. Bu mahnıda sanki belə bir ruh var ki, dərd mənim yol yoldaşımdır...
Əmirov melodiyanı elə qurub ki, o sanki uzaqdan gələn bir səsdir. Bu səs nə tam ağlayır, nə də tam danışır. Bu səs səhradan gələn bir nida kimidir. İnsan qulaq asdıqca, haradasa uzaqda, qaranlıq bir gecədə qərib bir səyyah oxuyur. O səyyahın səsi sanki hər qulaq asan, sehrə düşən hər bir insanın iç səsidir. Qəribə bir ahənglik yaranır. İnsan səslə böyüyür.
Bu mahnının içində gizlənən fikir çox qədimdir. Burada İnsan üç mərhələdən keçir: Dünyanı görür, dünyada əzab çəkir, dünyadan ayrılır. "Kor ərəb" artıq üçüncü mərhələdədir. O, dünyaya baxmır, o, yola baxır. O artıq başqa yerdədir. O yerdədir ki, gözləri açıq olanlar dünyanı görür, gözləri bağlananlar isə yalnız yolu. Kor ərəb artıq dünyaya qarışmır. O, sadəcə yolun içindədir...
Bu mahnını dinləyəndə insanın daxilində qəribə bir tanışlıq hissi yaranır. Biz sanki bu səsi haradasa eşitmişik, bəlkə də heç eşitməmişik, amma tanıyırıq. Çünki insanın içində həmişə belə bir hiss yaşayır: İnsan dünyada hər zaman qəribdir. Bu mahnı həmin hissin səsinə çevrilib, insanın özünü-özünə xatırladır...
İnsan ruhunun içində həmişə bir yolçu yaşayır. O dayanmaq istəmir, o axtarır, o haraya getdiyini də tam bilmir. "Kor ərəb" bu simvolun obrazıdır. Ona görə də insan bu mahnını eşidəndə sanki öz daxili yolçusunu eşidir.
Əmirov melodiyanı elə ustalıqla yaradıb ki, o birdən yüksəlmir, yavaş-yavaş qalxır, sonra yenə enir. Bu, insan nəfəsinə çox oxşayır. Sanki musiqi bir insanın iç ahıdır. Və insan belə bir melodiyanı eşidəndə beyin onu musiqi kimi yox, emosiya kimi qəbul edir. Emosiyaların gücü müqayisəsizdir.
Bəzi kədərlər var ki, insan onlardan qaçmır. Əksinə, insan onları dinləmək istəyir. Çünki belə kədər təmizdir, saxta deyil, həyatın özündən gəlir. Bu mahnının kədəri də məhz həmin təmiz kədərdir. Bəlkə də mahnını bu qədər sevdirən bu həqiqətdir ki, mahnıdakı kədər insanı təmizləyir və dərinləşdirir.
Sonda fikrimizi yekunlaşdırmaq üçün bir cümlə ilə bitirək. Bəzi mahnılar qulaq üçün yazılmır. Onlar içimizdəki qərib üçün yazılır. Səssiz, müdrik tənhalığın dostu olan bir qəribin. Bir az da düşünsək, bu mahnıya qulaq asan hər kəs özünü harada axtarmalı olduğunu da öyrənə biləcək...
Mahnının bəzi melodik dönmələrində isə bayatı ovqatı da duyulur. Bayatı muğamlarının əsas xüsusiyyəti qəriblik, ayrılıq və qürbət hissidir. Buna görə də Azərbaycan xalq musiqisində "qərib səsi" çox vaxt bayatı ilə ifadə olunub. Bayatılar yol, qəriblik, eşq, vətən həsrəti daşıyıb özlərində.
Bu üzdən də bu mahnıda insan həm də qərib bir yolçuluq hissini yaşayır. Musiqi sanki insana deyir ki, yol uzun, dünya geniş, insansa təkdir. Amma bu tənhalıqda bir qəribə sakitlik də var. Yolçu da, dinləyici də bu üzdən rahatdır. Şərq müdrikləri bunu belə ifadə edirdi:
"Yolçu yolun sonunu bilməz. Amma yol onu doğru yerə aparar..."
© Müəllif hüquqları qorunur! Mətndən istifadə etdikdə istinad mütləqdir!
