Bəzi insanlar vardır, təkcə biliyi deyil, bir dövrün estetikasını da üzərlərində daşıyırlar. İlbər Ortaylı, bizim nəslin həm müəllimi, həm də keçmişlə qurduğu o ən zərif körpü idi. Onu sadəcə kitablarından tanıyanlar çox şey öyrəndi; amma onu Köln Universitetində bir zalda, o məşhur "Habsburq almancası" ilə kəlmələri bir zərgər dəqiqliyi ilə işləyərkən dinləyənlər, tarixin sadəcə rəqəmlərdən ibarət olmadığını, bir üslub məsələsi olduğunu anladılar.
Köln Universitetinin o soyuq dəhlizlərində, alman tələbələrin heyranlıq dolu baxışları arasında, o ağırbaşlı və qulaq oxşayan səsiylə dərs deməyi hələ də gözlərimin önündədir. Sanki doğulduğu şəhər olan Bregenzin o təmiz havasını, Vyananın aristokratik tozunu və İstanbulun paytaxt əsalətini eyni cümlədə birləşdirirdi. O danışdıqca, Osmanlının o "Ən Uzun Əsri" qısalır, uzaq coğrafiyalar yaxınlaşır, tozlu arxivlər canlanırdı.
Onun müdrikliyi, bir kitabxananın səssiz vüqarı ilə deyil, bir dünya vətəndaşının şən və yer-yer "şirin-sərt" xoşrəftarlığı ilə dolu idi. "Cahillik" qarşısındakı o məşhur qəzəbi belə, əslində, insana olan sevgisindən və həqiqətə olan bağlılığından irəli gəlirdi. Ekranlardan bizə əks olunan o müdrik təbəssümü, əslində, hamımıza "Oxuyun, gəzin, dünyanı anlayın" deyən səssiz bir dəvət idi.
İndi o dərin hafizə, o ovsunlayıcı xitabət və o bənzərsiz üslub, tarixin əbədi səssizliyinə qarışdı. Amma əminəm ki, Kölndən İstanbula, Bregenzdən Səmərqəndə qədər uzanan o geniş coğrafiyada, onun səsini bir dəfə eşitmiş olan hər kəsin zehnində o "saraylı" əda həmişə əks-səda verəcək.
Onun müdrikliyi quru bir məlumat yığını deyil, coğrafiyaları zehnində birləşdirmiş bir dünya vətəndaşının dünyagörüşü idi. "Osmanlının Ən Uzun Əsri"ni oxuyarkən, tarixin sadəcə müharibələrdən ibarət olmadığını; bir imperiyanın müasirləşmə sancılarını, bürokratiyasındakı o incə estetikanı və bir dövrün necə zərafətlə müqavimət göstərdiyini ondan öyrəndik. O, sadəcə arxiv sənədlərini danışdırmır; "Tarixin sərhədlərinə səyahət" edərkən bizi də öz ardınca aparır, bir carpet (xalça) naxışındakı simvoldan, bir şərqşünasın qeydlərindəki gizli detala qədər, həyatın hər zərrəsini tarixin içinə yerləşdirirdi. Ekranlardakı o şən, yer-yer danlayan, amma hər zaman öyrətməyi məqsəd qoyan mehribanlığı, əslində, böyük bir məsuliyyət duyğusunun təzahürü idi. "İmperiyanın Ən Uzun Əsri"ndən bu günə qalan mirası, hər birimizə bir əmanət kimi xatırlatdı. Kitabları; sadəcə rəfləri bəzəyən əsərlər deyil, bir millətin yaddaş təzələmə bələdçisi idi.
İlbər Ortaylı, sadəcə bir tarixçi deyil; Krımdan Kazana, Bakıdan Vyanaya qədər uzanan o möhtəşəm Türk-İslam coğrafiyasının canlı bir xəritəsi idi.
Əsərlərində sadəcə quru biliyin deyil, bir mədəniyyətin nəbzini tutdu. Azərbaycana baxdıqda sadəcə bir qonşu deyil, Nizamidən Füzuliyə uzanan bir könül bağı görər; Kazanın o özünəməxsus intellektual dərinliyini hər fürsətdə heyranlıqla anladardı. "Türklərin tarixi" seriyası ilə bizi Orta Asiyanın dərinliklərindən alıb Anadolunun qapılarına gətirərkən, sadəcə müharibələri deyil, o coğrafiyanın ruhunu, dilini və insanını anlatdı. "Ənənədən gələcəyə" baxarkən; Krımın vüqarlı hüznünü, Kazanın o qədim intellektual irsini və Azərbaycanın şeirlə yoğrulmuş əsalətini hər zaman ön planda tutdu. O, Bakıdakı bir konqresin tozlu protokollarından, Səmərqəndin mavi kaşılarına qədər, hər yerdə türk dünyasının izini axtardı.
"Hüquq və idarə adamı kimi Osmanlı dövlətində qazı" kimi texniki əsərlərindən, "Bir ömür necə yaşanır?" kimi həyat dərslərinə qədər, hər əsəri bir kompas (pusula) xarakteri daşıyırdı. O, bizə sadəcə tarixi deyil; necə baxmağımız, necə gəzməyimiz və necə bir "dünya insanı" olmağımız gərəkdiyini miras qoydu.
Evində təxminən, 30.000 cildlik nəhəng bir kitabxanası var idi. Elə ki, bir nöqtədən sonra kitablar evi istila etmiş, özü, adətən kitabların arasında "qonaq" kimi yaşamağa başlamışdı. Bu əvəzolunmaz kolleksiyasını, hər kəs faydalansın, deyə Cümhurbaşqanlığı Millət Kitabxanasına bağışlamışdır.
Ekranda çox dəqiq və avtoritar görünsə də, şəxsi həyatında təəccüblü dərəcədə qərarsız biri olduğunu şəxsən özü etiraf etmişdi. Vacib bir qərar verəcəyi zaman "40 nəfərdən soruşaram", deyərdi. Amma maraqlı bir qeydi də var idi: "Hər kəsi dinləyərəm, amma sonunda yenə öz bildiyimi edərəm".
O məşhur "Cahil!" çıxışları əslində bir aşağılama deyil, bir pedaqoji fəryad idi. Gənclərin maraq göstərməməsinə, dil öyrənməməsinə və "məlumatfüruşluq" (özünü bilici kimi göstərmə) etməsinə dözə bilməzdi. Əslində çox şəfqətli bir müəllim idi; maraqlanan bir tələbə gördüyündə cibindəki son pulu ona kitab alması üçün verəcək qədər səxavətli idi.
Tarix qədər böyük bir digər ehtirası da klassik musiqi və opera idi. Avropanın hər hansı bir şəhərinə getdiyində, o şəhərin opera binasına getmədən dönməzdi. Onun üçün tarix, sadəcə sənədlər deyil, o dövrün bəstələri və səsləri idi.
Səyahət etmək onun üçün bir "görmə" fəaliyyəti deyil, bir "anlama" forması idi. "İlbər Ortaylı səyahətnaməsi" və "Köhnə dünya səyahətnaməsi" əsərlərində, oxucunu sadəcə şəhərlərdə gəzdirməz; o şəhərin mətbəxindən memarlığına, musiqisindən siyasətinə qədər, hər şeyi bir xalça naxışı kimi incəliklə işləyərdi. Sizin Kölndə şahid olduğunuz o "qulaq oxşayan" xitabət, əslində bu əsərlərin sətir aralarında gizli olan o möhtəşəm dünya dünyagörüşünün səsə bürünmüş halı idi.
Onun üçün səyahət etmək, sadəcə bir yerdən başqa bir yerə getmək deyildi. İlbər Ortaylı Səyahətnaməsində, gördüyümüz kimi, getdiyi hər şəhərin ruhunu qoxlayar, o coğrafiyanın tarixini, adətən bir xalça toxuyurmuş kimi zehnimizə işləyərdi. Səmərqəndin mavisini, Bakının küləyini və Kazanın müdrikliyini kitablarına birər cəvahirat kimi yerləşdirdi.
Ortaylı, Azərbaycan türkcəsinin zərafətinə və ədəbi dərinliyinə heyran idi. Füzulinin sadəcə bir şair deyil, bütün türk dünyasını birləşdirən bir dil dühası olduğunu vurğulardı. "Azərbaycan türkcəsi, türkcənin ən musiqili, ən lirik qoludur," deyər; oradakı xalqın şeirə və sənətə olan təbii istedadını hər fürsətdə tərifləyərdi.
Onun ən çox vurğuladığı mövzulardan biri, 1918-ci ildə qurulan Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti idi. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və dostlarının qurduğu bu quruluşun, bütün müsəlman dünyasında qadınlara seçmək və seçilmək hüququ verən, dünyəvi və demokratik təməllərə əsaslanan ilk dövlət olduğunu böyük bir qürurla danışardı. "Bunu Avropa belə, o tarixdə tam bacarmamışdı, bu bir mədəniyyət sıçrayışıdır", - deyərdi.
"İki dövlət bir millət" şüarını sadəcə siyasi bir ritorika olaraq deyil, tarixi bir zərurət olaraq görərdi. Anadolu ilə Qafqaz arasındakı bağın qoparılmasının hər iki tərəf üçün də fəlakət olduğunu müdafiə edər; Nuri Paşanın komandanlığındakı Qafqaz İslam Ordusunun 1918-ci ildə Bakıya girişini Türk tarixinin ən şərəfli səhifələrindən biri olaraq xarakterizə edərdi.
İlbər Xoca, Bakını da bənzər bir aristokratik dərinliklə sevərdi. Bakının neftlə gələn zənginliyinin sadəcə binalara deyil, operaya, teatra və təhsilə yatırılmasını (Zeynalabdin Tağıyev kimi isimlərin töhfələrini) həmişə nümunə göstərərdi. "Bakı Şərqin Parisidir", sözünü tez-tez xatırladardı.
Qarabağ məsələsində hər zaman dəqiq bir mövqe nümayiş etdirmiş; Şuşanın sadəcə bir şəhər deyil, bir "mədəniyyət paytaxtı" və "musiqi akademiyası" olduğunu anlatmışdır. Oradakı dağıntını dünya irsinə edilmiş bir hücum olaraq görər və Azərbaycanın bu mövzudakı haqlı davasını tarixi sənədlərlə hər platformada müdafiə edərdi.
"O, sadəcə İstanbulun deyil, Bakının da yaddaşı idi. Füzulidən bəhs edərkən səsi əsər, 1918-ci ilin o aydın üzlü Cümhuriyyət qurucularını sanki dünən onlarla birlikdə imiş kimi bir yaxınlıqla anladardı. Krımın hüznü nə idisə, Qarabağın yarası da onun üçün o idi".
Türkiyədə Şah İsmayıl haqqında mənfi şərhlər artdıqca səsini ucaltmışdı. Xoca, Şah İsmayılın (Xətai təxəllüsü ilə) Türk ədəbiyyatındakı yerinə heyran idi. Şah İsmayılın saray dilinin, ordusunun və yazdığı şeirlərin özbəöz türkcə olduğunu vurğulardı: "Şah İsmayıl, Anadolu türkcəsinə və ədəbiyyatına Yavuz Sultan Səlimdən daha çox sahib çıxmışdı; Yavuz farsca şeirlər yazarkən, İsmayıl türk dünyasına türkcə səslənirdi", deyərək, tarixdəki bu maraqlı ironiyaya diqqət çəkərdi.
Yavuz Sultan Səlim ilə Şah İsmayıl arasındakı mübarizəni (Çaldıran döyüşünü), Türk tarixinin ən böyük daxili parçalanması olaraq xarakterizə edərdi. Ortaylıya görə bu müharibə; iki Türk hökmdarının cahan hakimiyyəti davası idi və nəticələri etibarilə türk dünyasının Şərq və Qərb olaraq ikiyə bölünməsinə, mədəni qopuqluqlara səbəb olmuşdu. Bu vəziyyəti anladarkən, hər iki liderə də haqq etdikləri böyüklüyü təslim edər, hadisəni bir "məzhəb davasından" daha çox, bir "iqtidar və geosiyasi qırılma" olaraq görərdi.
İlbər Ortaylı, Səfəvi dövlətinin bir "İran dövləti" deyil, bir "Türk-Səfəvi İmperiyası" olduğunu hər fürsətdə xatırladardı. Şah İsmayılın İran coğrafiyasında birliyi təmin edərək, bugünkü İranın sərhədlərini və kimliyini müəyyən edən şəxs olduğunu söyləyərdi. Ancaq bunu edərkən, istifadə etdiyi hərbi gücün (Qızılbaşların) Anadoludan gedən türkmən tayfaları olduğunu vurğular, bu bağın qoparılmasının Anadolu tarixini də əskik buraxdığını müdafiə edərdi.
Şah İsmayılın çox gənc yaşda qazandığı uğurları, xarizmasını və müridləri üzərindəki mütləq təsirini bir tarixçi gözü ilə "fövqəladə" hesab edərdi. Onun sadəcə bir döyüşçü deyil, bir təriqət lideri (şeyx) və bir intellektual olması, Ortaylının "Şərq dünyasının mürəkkəb və zəngin quruluşu" tezisinə ən böyük sübutlarından biri idi.
O; nəşəsiylə, "şirin-sərt" danlaqları və o heç bitməyən marağı ilə bizə sadəcə tarixi deyil, bir türk aydınının necə dünya vətəndaşı ola biləcəyini göstərdi.
İndi o böyük səyyah, ən uzun səfərinə çıxdı. Arxasında; Krımın hüznünü, Kazanın dirayətini, Azərbaycanın qardaşlığını və bir ömrə sığdırdığı onlarla əvəzolunmaz əsəri buraxdı. O qulaq oxşayan səsiylə anlatdığı hər şey, artıq bizlərin yaddaşında bir mayak (dəniz fənəri) kimi yanmağa davam edəcək.
Ancaq bilirik ki, o qulaq oxşayan səsiylə anlatdığı hər cümlə, yazdığı hər sətir, bu torpaqların və dünya tarixinin zehnində əks-səda verməyə davam edəcək.
Müdrikliyin, zərafətin və o bənzərsiz üslubunla bizi həm yetim, həm də çox daha məlumatlı buraxdın. Məkanın o çox sevdiyin tarixin ən şərəfli səhifəsi olsun, Xocam!
© Müəllif hüquqları qorunur! Mətndən istifadə etdikdə istinad mütləqdir!
