Yadlaşma - Xuraman Hüseynzadə

Xuraman HÜSEYNZADƏ

Elə əsərlər var ki, ilk cümləsi ilə oxucunun yaddaşında qalır. Məşhur yazıçı və filosof Albert Kamyunun absurdizm fəlsəfi düşüncəsi üzərində qurulan "Yad" romanı da həmin əsərlərdəndir. Roman Əlcəzairdə yaşayan Mersault adlı bir fransızın öz həyatına, ətrafında baş verən hadisələrə laqeydliyini əks etdirir. Yazıçı, qəhrəmanı vasitəsilə sonu ölüm və yoxluqla bitən həyatın boşluqdan başqa bir şey olmadığını izah etməyə çalışır.

"Yad" romanının əsas mövzusu Mersaultun həyata, çevrəsinə, fəaliyyətinə, hiss və həyəcanlarına, daha sonra özünə yadlaşmasıdır. O, yaşadıqlarını, hiss və həyəcanlarını- sevinci, kədəri biganəliklə qəbul edir. O, heç nəyə ümid bəsləmir. Yəni ümid onun üçün ilk başda ölüb. Suda boğulmamaq üçün heç saman çöpü də axtarmır...

Romanın əvvəlində onun ahıllar evində yaşayan anasının ölümü ilə bağlı aldığı xəbəri laqeydliklə qarşılamasına şahid oluruq: "Bu gün anam öldü. Bəlkə də dünən ölüb, bilmirəm. Ahıllar evindən teleqram aldım: "Ananız vəfat etdi. Dəfn sabahdır". Baş açmaq olmur, bəlkə elə dünən ölüb". Dəfnə yola düşərkən anasının ölümünü yox, yolun uzaq və havanın isti olmasını dərd etməsi, dəfn mərasimindən sonra nəhayət hər şeyin bitdiyini və yatağa girib doyunca yata biləcəyini düşünməsi Mersaultun soyuqqanlılığını, yadlaşmasını oxucuya göstərən ilk əlamətlərdir. Dəfndən bir gün sonra çimərlikdə rastlaşdığı Marie ilə axşam komediya filminə getməsi onun laqeydliyini daha qabarıq şəkildə göstərir. İnsanları bir-birindən uzaqlaşdıran, kənardan baxanda ikrah hissi oyadan bu ifrat yadlaşmanı Marienin evlənmək təklifinə verdiyi cavabda da görürük: "Axşam Marie gəldi və soruşdu ki, istəyirsən biz evlənək? Dedim, mənim üçün fərqi yoxdur, əgər sənin xətrin istəyirsə, evlənmək də olar. Sonra bilmək istədi ki, onu sevirəmmi? Cavab verdim ki, bunun heç bir əhəmiyyəti yoxdur, ancaq düzünə qalsa, sevmirəm".

Kamyunun xoşbəxtlik düsturu
"Albert Kamyu üçün insan həyatı mənasız, ağıldan, məntiqdən uzaq bir yaşamdır. Yəni başlanğıcda bir ümidsizlikdir. Amma ümidsizlikdən yola çıxmaq, sonadək ümidsiz olmağa rəvac vermirmi? "Yox",-deyir Albert Kamyu. Ölümlə bitən həyat, həyat deyil, şübhəsiz. Amma, həyat ölümlə bitir deyə, yumacağıqmı gözümüzü, ürəyimizin qapılarını bu yaşanası dünyaynın gözəlliklərinə, bunların yanında insanın ağrılarına, çarəsizliklərinə? Madam ki, yaşayırıq, yaşadığımız müddətdə xoşbəxt olmağa, sağımıza, solumuza xoşbəxtlik yaratmağa çalışmalıyıq. Xoşbəxtlik hər yerdə dünyanı və insanları sevməkdir",-deyir Kamyu. Bu, onun xoşbəxtlik düsturudur...

Albert Kamyu həyatın çətinlikləri qarşısında ümidsizliyi, kədəri deyil, ümidi, insanın ağrı-acısını bir yerdə dindirməyi seçir. Yazıçının məşhur romanı "Taun"da bir şəhəri bürümüş o qorxunc xəstəliklə mübarizə zamanı uzaqlardan bir ümid işığı sızır oxucunun qəlbinə. Bu işıq yazıçının oxucuda yaratdığı inamdır: gec-tez bu xəstəlik yoxa çıxacaq...

Mersault və Raskolnikovu yetişdirən toplumlar
Mersaultun laqeydliyini biz Dostoyevskinin Raskolnikovunda da görürük. Raskolnikovu soyuqqanlı, laqeyd edən elə insanlara yadlaşmış və ətrafdan tamam təcrid olunmuş mersaultlardan ibarət cəmiyyətlərdir. Bu qəhrəmanların oxşar cəhətləri çoxdur. Bu qəhrəmanları cinayətə sürükləyən də elə onları formalaşdıran laqeyd, yad toplumlardır. Deməli, biganə, yadlaşmış cəmiyyətlərin yetişdirdiyi insanlar bu cür qəhrəmanlardır. Onlar qatil, cinayətkardırlar. Çünki sevgi nə olduğunu bilmirlər, bu sevgini görmürlər, hiss etmirlər və sevilmədkləri üçün də kimsənin maraq dairəsində deyillər. Kamyunun "Yad" vasitəsilə oxuculara ötürmək istədiyi subliminal mesaj da elə budur...

Oxucu, Mersaultun Marie ilə identik davranışını qonşuluqda sutenyor kimi tanınan Raymondla münasibətində də görür: "Bu zaman o bildirdi ki, elə bu məsələ barədə mənimlə məsləhətləşmək istəyir: mən kişiyəm, həm də görüb-götürmüş adamam, belə ki, ona kömək edə bilərəm və onda o mənim ən yaxın dostum olar. Susduğumu görüb soruşdu ki, onun dostu olmaq istəyirəmmi? Dedim, mənim üçün fərqi yoxdur və görünür o, cavabımdan razı qaldı".

Raymond bir ərəblə dava etməyindən, məşuqəsini necə döyməyindən danışan zaman Mersault ona soyuqqanlılıqla qulaq asır. Sonra Raymondun şəhər kənarında yaşayan dostunun evinə gedən Mersault orada əvvəl Raymondu bıçaqlayan ərəblə qarşılaşır. Ərəblə göz-gözə dayanan zaman  ərəbin əlindəki bıçaqdan yayılan günəş şüalarının əksi onu narahat edir deyə əlindəki silahla ərəbə beş dəfə atəş açır.