Fuad Köprülüzadə - Yusif bəy Vəzirovun bir əsəri haqqında

 

Dünya şöhrətli türkoloq, ədəbiyyatşünas, tarixçi, publisist, görkəmli partiya və dövlət xadimi,  Türkiyə xarici işlər naziri (1950-1956), 6 çağırıış  dalbadal (1935-1954) Böyük Millət Məclisin üzvü, pedaqoq  professor Fuad Mehmet Köprülüzadə (1890-1966) Azərbaycan ədəbiyyat, elm və təhsilinin inkişafında da misilsiz xidmətləri olmuşdur. XX əsrin 20-ci illərinin əvvəllərində Azərbaycan Xalq Komissarları Sovetinin dəvəti ilə Bakıya gələn  Fuad  Köprülüzadə Azərbaycanın bir sıra bölgələrində olur, elmi-pedaqoji fəaliyyət göstərir. Bütün bunların nəticəsi kimi 1926-cı ildə onun  M.F.Köprülüzadənin isə "Azəri ədəbiyyatına aid tədqiqlər" əsəri ərsəyə gəlir.

Fuad Köprülüzadənin Bakıya ikinci gəlişi I Beynəlxalq Türkoloji Qurultayla bağlı olur.  1926-cı il 26 fevral - 6 mart tarixləri arasında Bakıda keçiriən  həmin tədbirə Əli bəy Hüseynzadə ilə birlikdə fəxri qonaq qismində dəvət edilir və  əsasən əlifba, yazı, dil, xüsusilə ortaq ədəbi dil problemlərinin, qohum dillər arasındakı əlaqələrin  müzakirəsi və bu məsələlərin həlli istiqamətindəki təkliflərlə tarixə düşən qurultayın  işində fəal iştirak edir. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, qurultayda 131 nəfər iştirak edirdi. Bunlardan yalnız 3 nəfəri - Mehmet Fuad Köprülüzadə (nümayəndə heyətinin başçəsı), Əli bəy Hüseynzadə və İsmayıl Hikmət Türkiyə türklərini təmsil edirdi.

Çoxşaxəli və çoxsahəli tədqiqat obyektləri olan M.F.Köprülüzadə  20-30-cu illərdə böyük alimin öz təbiri ilə desək, "çok aziz, çok sevgili kardeş Azerbaycan"  ədəbiyyatının  İzzəddin Həsənoğlu, Qazi Bürhanəddin, İmadəddin Nəsimi, Həbibi, Şah İsmayıl Xətai Şah İsmayıl Xətayi, Həbibi, Ə.Nəvai, Nəimi və xüsusilə Məhəmməd Füzuli kimi nümayəndələri haqqında dəyərli araşdırmalar aparır. Fuad Köprülüzadənin "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanı haqqındakı tədqiqatları  türkologiya sahəsində alimə böyük nüfuz qazandırır.

Azərbaycanın istiqlal mücahidi, professor Əhməd Cəfəroğlunun dünya miqyaslı türkoloq kimi yetişməsində İstanbul Universitetində onun müəllimi  olmuş  F.M.Köprülüzadənin əzəzsiz xidmətləri olmuşdur. Bu arada qeyd etməyi lazım bilirik ki, prof. Əhməd Cəfəroğlunun İstanbulda buraxdığı "Azərbaycan yurd bilgisi" dərgisinin redaksiya heyətində F.M.Köprülüzadə də var.

Prof. F.M.Köprülüzadə Azərbaycan ədəbiyyatı ilə bağlı araşdırmalar aparmaqla yanaşı, eyni zamanda bu istiqamətdəki tədqiqatları da ciddi izləyir, onlara münasibət bildirirdi. Bu baxımdan Yusif bəy Vəzirovun İstanbulda "Azerbaycan edebiyatına bir nazar" adlı əsərinə yazdığı və nüfuzlu "İqdam"( İkdam, № 8708, 12 Haziran 1921) qəzetində dərc etdirdiyi rəy bir çox cəhətdən  maraqlı və diqqətçəkəndir. Odur ki, yazını oxuculara təqdim edirik.

Abid Tahirli

Mehdi Gəncəli

Azərbaycan ədəbiyyatına bir r

Köprülüzade Mehmed Fuad

Müellifi: Yusuf Bey Vezirof, 103 sayfa, İstanbul, matbaa-ı amire, 1337 [1921]

Bu gün Cenubi Kafkasyada, merkezi Bakü olmak üzere müstakil bir Azerbaycan Cumhuriyeti teşkil etmiş bulunan Türklerle Tebriz ve havalisinde İrana tabi yaşayan iki milyon kadar Türk, Türk milletinin "Azeri" unvanlı şubesine mensupturlar. Harsi ve ırki vahdetlerini yarın siyaseten de temin ederek medeniyet ve terakki yolunda kuvvetle ilerleyecekleri muhakkak olan bu Türkler, Anadolu Türkleriyle aynı cinsten, yani Türk milletinin Oğuzlar namı altındaki en büyük şubesindendir. Azeri Türklerinin gerek tarihleri gerek lisan ve edebiyatları, bizim tarih ve edebiyatımızla pek samimi surette alakadar olduğu cihetle Yusuf Bey Vezirofun ahiren neşrettiği bu eser, bizleri pek ziyade alakadar edebilir.

Selçuki - Osmanlı lehçesinin eski şekliyle pek yakın bir karabet arz eden Azeri lehçesi, Kadı Burhaneddin'den başlayarak Nesimi, Fuzuli, ilh. gibi birçok büyük şairler yetiştirmiştir ki bunlardan mühim bir kısmı ve bilhassa Kadı Burhaneddin, Nesimi, Fuzuli Osmanlı edebiyatının meşyi umumisi üzerinde de icra-yı tesir etmişlerdir. O kadar ki Osmanlı edebiyatına dair şimdiye kadar yazılan eserlerin müellifleri, bunların lehçe itibariyle Azeri dairesinde olduklarını düşünmeye bile lüzum görmemişlerdir.

Azeri lehçesinin teşekkülüne sebep olan en mühim kavmi [ethnique] amil, Cengiz istilasını müteakip şarka gelen yeni Oğuz kitlelerinin, eskiden gelmiş Oğuz kitlelerinin servet-i lisaniyesine yeni birçok şeyler ilave etmeleri, unutulmaya başlamış lisani, kavmi, edebi, muhtelif ananeleri yeniden canlandırmalarıdır. Esasen Selçuki - Osmanlı lehçesinin iptidai şekliyle Azeri lehçesi arasındaki lisani karabet bugünkünden çok daha fazla idi; lakin bir taraftan Osmanlı lehçesinin diğerinden büsbütün farklı amiller tesiriyle süratle tekamülü, diğer taraftan Azeri lehçesinin Osmanlıcadan tamamen ayrı şerait dairesinde ve daha fazla İran tesiri altında kalması, bu ayrılıkları tezyid etmiştir. Bugünkü Azeri lehçesinde birtakım sarfi şekiller ve birtakım kelimeler vardır ki el-yevm bizce meçhul olmakla beraber eski Osmanlıcada mevcut idi. Azeri lehçesinin Selçuki - Anadolu lehçesinden ayrı edebi bir lisan mahiyetini almasına başlıca sebep, Azeri sahasının Anadolu merakiz-i siyasiyesine tabi olmayarak müstakil veya nim-müstakil bir mahiyette kalması ve muahharen Tebriz gibi bir Türk şehrini payitaht ittihaz eden bir Türk hanedanının idaresi altında, Osmanlılardan ayrı, hatta mezhep itibariyle onlara çok hilaf-gir, diğer büyük bir idare-i siyasiyenin nüvesini teşkil etmesidir. Eski İran'ın kuvvetli an'anatına merbut kalmayı kendileri için esas bir siyaset addeden, Osmanlıların garp millet ve medeniyetleriyle temas ederek Avrupa içlerine ilerlemesine mukabil daha fazla Asyai ve aşiri bir mahiyet muhafaza eyleyen Safevi hanedanı, Azeri sahasını -Şiilik rabıtasıyla da- diğer Anadolu Türklerinden ayırmasaydılar İstanbul sarayına merbut olacak olan o saha, sair Şarki Anadolu memleketleri gibi Osmanlı lehçesini lisanı tahrir olarak kabul edecek ve Azeri lehçesi şimdiki gibi edebi bir mahiyet alamayacaktı. Merkeziyet-i siyasiyenin ve evvelce takarrür etmiş edebi bir lehçe tahakkümünün bu hususta çok büyük tesiri vardır: Timur ve çocukları zamanında Horasanda ve İranda yetişen Türk şairleri, müesses bir lisan olan ve saraylarda konuşulan Çağataycayı kullandıkları halde Safevilerin devr-i itilasında yine aynı yerlerden yetişen şairler, daha fazla Azeri lehçesini istimal ediyorlardı. Eğer Azeri sahası ya Osmanlıların yahut Çağataycayı resmi ve edebi lisan olarak kabul eden mutaassıp ve Sünniü'l-mezhep üzere hanlarının hakimiyeti altında kalsaydı o zaman Azeri şairleri yerine Osmanlı veya Çağatay şairlerine tesadüf edecektik. Daha Ak ve Karakoyunlular zamanında mevcudiyetini gösteren Azeri edebiyatı, Safevilerin zamanında en yüksek derece-i terakkiye vasıl oldu. Kafkas ve İran Azerbaycanlarında müştereken hükümdar olan bu edebiyat, 13. asırdan sonra adeta iki ayrı parçaya bölünerek İran Azerbaycanında ayrı ve Kafkas Azerbaycan'ında ayrı birer hatt-ı tekamül takip etmiştir diyebiliriz. İran Azerbaycanında yetişen şairler, bu son zamanlara kadar eski vadiyi ettikleri halde, Rus istilasından sonra Avrupa medeniyetiyle temas eden Kafkas Azerbaycan'ında Mirza Fethali Ahundof gibi garp tekniğine tebean milli komedyalar yazmış asri sanatkarlar yetişmiştir. Eserleri Rusçaya, Farsçaya, Fransızcaya, İngilizceye, Almancaya… tercüme edilen ve bütün Türk aleminde ilk temaşa eserini vücuda getirmiş olan bu sanatkarla beraber Azeri edebiyatının Kafkas şubesinde "kritisim" başlar ve onu Zakir, Sabir, Nazır, Sıhhat, Semender ve şu son senelerde Hüseyin Cavid ve A. Cevad gibi şairleri takip eder. Bu şairlerde kısmen eski İran mukallidi şairlerin, kısmen de Namık Kemal, Hamid, Ekrem, hatta Tevfik Fikret Mehmed Emin gibi muahher Osmanlı şairlerinin tesiratına bile tesadüf olunabilir. Hikaye-nivisler, mütercimler, gazeteciler, temaşa müellifleri gibi muhtelif mesaliki sanat erbabına gelince, Kafkas Azerbaycan'ında bu şubelere mensup zevat da bilhassa 1905 inkılabından beri yavaş yavaş yetişmektedir. Çarlık idaresinin bütün kuvvetiyle mümanaata çalıştığı bu harsi ve medeni inkişafın, müstakil Azerbaycanda bundan sonra büyük bir feyz ve terakki göstereceği kuvvetle memuldür.

Kitaba verdiği isimle sistematik bir Azeri edebiyatı tarihi yazmak arzu ve iddiasında bulunmadığını gösteren Yusuf Bey Vezirof - birkaç sene evvel Türk dünyasında neşre başlayıp ikmal edemediğimiz Azeri Edebiyatı Tarihi istisna edilecek olursa - hakkında hiçbir tetkikatta bulunulmamış olan Azeri edebiyatını, bize ilk defa olarak tanıtıyor. Bilhassa bütün mehazları göstermek itibariyle müstakil menbalar için pek istifadeli bir mahiyet alan bu eser, Azerbaycan matbuatı ve Azerbaycan'daki muharrirlerle tiyatro müellifleri hakkında da 1905 inkılabını takip eden inkişaf hakkında tafsilatı lazımeyi havi diğer bir ciltle itmam edilirse Kafkas Azerbaycanının inkişafı manevisini sadakat ve kuvvetle gösterebilecektir. Binaenaleyh kıymetli muharririni kemali hararetle tebrik ve bizim için çok aziz, çok sevgili kardeş Azerbaycanı muhitimize tanıtacak daha bu gibi birçok eserler vücuda getirmesini bilhassa temenni ederiz.

© Müəllif hüquqları qorunur! Mətndən istifadə etdikdə istinad mütləqdir!