Repressiya: Gizlin və gerçəkləri ilə... - "Ədəbiyyat qəzeti"nin müzakirə saatı

Müzakirədə iştirak edirlər: professor Adil Babayev, Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Heydər Əliyev adına Akademiyasının rəis müavini Seymur Şeydayev, akademiyanın fakültə rəisi, filologiya elmləri doktoru, professor Cəlal Qasımov, Dövlət Ədəbiyyat və İncəsənət Arxivinin direktor müavini Aslan Kənan, filologiya üzrə elmlər doktoru, prof. Bədirxan Əhmədov, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Nərmin Cahangirova, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, "Ədəbiyyat qəzeti"nin baş redaktoru Azər Turan və filologiya üzrə elmlər doktoru Elnarə Akimova (moderator)

Elnarə Akimova: - Xoş gəlmisiz, hər birinizi "Ədəbiyyat qəzeti"nin redaksiyasında görməkdən məmnunuq. Bu dəfə ədəbiyyatımızın fəci mərhələsi olan repressiya dalğası haqda müzakirə açmağı düşündük. Məlum 37-38-ci il hadisələrindən 80 il ötür və repressiya mövzusu elə bir məsələdir ki, haqqında çoxlu tədqiqatlar aparılsa da, sirrinə vaqif olmaq o qədər də asan başa gəlmir. İstərdim ki, söhbət əsnasında bu məsələlərə də toxunaq. Hələliksə mövzuya belə bir sualla giriş edək: 1937-ci ildə repressiya niyə baş verdi?

Adil Babayev: - Əslində, repressiya 37-ci ildə yox, 1930-cu ildən başlamışdı. SSRİ Xalq Komissarları sədrinin I müavini  V.M.Molotov yeni il qabağı çıxış edəndə belə bir fikir səsləndirmişdi ki, 30-cu il keçmiş intiligentlərin sülh içində yaşadığı sonuncu il olacaq. Ondan sonra repressiya dalğası xəfif də olsa başladı.

Lakin 1936-cı il dekabrın 1-də  Sergey Mironoviç Kirov Leninqradda sui-qəsd nəticəsində öldürüldü, onun cənazəsi ayın 4-də Moskvaya gətirildi. Məlumdur ki, Kirovun ölümünü özləri təşkil etmişdilər, lakin böyük təntənə ilə  dəfn etdilər. Ondan bir neçə gün keçməmiş Mərkəzi Komitənin qərarı ilə fövqəladə üçlüklər yaradıldı. İ.O.Matuleviç, İ.M.Zaryanov və Y.K.Jiqur Bakıya göndərildi. Yermev, Nişenko və Nikitçinka - Qroznıya göndərildi. Başqa bir üçlük dəstəsi isə digər türk respublikalarına göndərilmişdi.

Elnarə Akimova: - Kimlər daxil idi ora?

Adil Babayev: - Təəssüf ki, onların adı yadımda deyil. Birinci iki üçlük bizimlə əlaqəli olduğu üçün yadımdadır. Onlar oktyabrda Bakıya gəldilər və ayın 12-də qırğınlara başladılar, hər bir müttəhim 15-20 dəqiqə dindirilirdi. Yalnız Ayna Sultanovanın dindirilməsi 57 dəqiqə çəkib. Bəkir Çobanzədə 25 dəqiqə ərzində dindirilib və hökm oxunub. Böyük alimlərin, şəxsiyyətlərin dindirilməsi bir qədər çox çəkirdi, çünki heç bir şeyi sübut edə bilmirdilər. Fövqəladə üçlüklərə böyük səlahiyyətlər verilmişdi. Onların qərarına etiraz etmək, qərardan şikayət etmək olmazdı, əmr dərhal yerinə yetirilməli idi. Ziya Bünyadov bu hesablamanı aparmış və qorxunc rəqəmlərlə qarşılaşmışdı. Bu iki ildə 27854 nəfər azərbaycanlı repressiyaya məruz qalmışdı. Bu rəqəmi ilə böləndə hər günə 97 nəfər düşürdü. Bunun öhdəsindən gəlmək çətin olduğundan Qroznıya gedən 2-ci üçlük orda iş az olduğundan 37-ci ilin dekabrın 31-də Bakıya gəldilər. Bayram günü, istirahət günü bilmədən işə başlamışdılar. Onlar da ilk gündən B.Çobanzadəni və digərlərini çağırmışdılar. 15 dəqiqəyə həm müttəhim gətirilir, dindirilir, protokol hazırlanırdı. Mən o protokolları görmüşəm. Orada tutulma səbəbi, əmr hazır yazılır, sadəcə, müttəhimin adı əlavə olunurdu. Onun səhərisi günü Şevalyovun imzası ilə əmrin yerinə yetirilməsi qeyd olunurdu.